Đánh thức thị trường gỗ nội địa từ những chuẩn mực mới

Dư địa tăng trưởng từ thị trường nội địa

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt khoảng 17,2 tỷ USD, tăng 6% so với năm 2024. Trong 9 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu toàn ngành đạt 13,43 tỷ USD, tăng 7,3% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, thị trường trong nước được cho là vẫn chưa khai thác tương xứng với tiềm năng.

Ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) nhận định, với quy mô dân số hơn 100 triệu người, thị trường nội địa có thể trở thành một động lực tăng trưởng quan trọng của ngành gỗ. Hiện mức chi tiêu bình quân cho sản phẩm gỗ và nội thất khoảng 50 USD/người/năm. Nếu duy trì tốc độ tăng trưởng 7-9%/năm, quy mô thị trường có thể tiến tới khoảng 8 tỷ USD vào năm 2030.

Dư địa phát triển không chỉ nằm ở nội thất gia đình mà còn mở rộng sang đồ gỗ công trình, trường học, bệnh viện, công sở, giấy và bao bì, vật liệu từ gỗ và nhiên liệu sinh khối. Tuy nhiên, theo ông Hoài, điểm nghẽn lớn hiện nay là chuỗi cung ứng còn phân mảnh, thiếu tiêu chuẩn chung và thông tin minh bạch về sản phẩm. Trong khi hàng xuất khẩu phải đáp ứng những yêu cầu chặt chẽ về nguồn gốc nguyên liệu, chất lượng và khả năng truy xuất, các tiêu chuẩn tương ứng tại thị trường nội địa chưa được áp dụng đồng bộ.

Nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng là hướng đi quan trọng để ngành gỗ mở rộng thị trường trong nước (Ảnh: HAWA)

Thực trạng này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi người tiêu dùng mà còn tạo bất lợi cho những doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào nguyên liệu hợp pháp và chất lượng sản phẩm. Vì vậy, ông Hoài cho rằng cần xác lập những chuẩn mực chung, lấy gỗ hợp pháp, có khả năng truy xuất và bảo đảm an toàn sức khỏe làm nền tảng. Doanh nghiệp cũng cần chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng giá sang chú trọng thiết kế, thương hiệu và dịch vụ hậu mãi.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Minh Cương, Chủ nhiệm Câu lạc bộ HAWA miền Bắc, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Gỗ Minh Long cho rằng, thị trường nội địa không chỉ mang lại cơ hội mở rộng doanh số mà còn là nơi doanh nghiệp Việt phát huy lợi thế về thiết kế, văn hóa và khả năng thấu hiểu nhu cầu người tiêu dùng.

Từng tập trung sản xuất nguyên liệu phục vụ ngành nội thất xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản và châu Âu, Gỗ Minh Long đã chuyển hướng khi nhận thấy hoạt động gia công chưa tạo ra nhiều giá trị về chất xám. Hiện khoảng 95% hoạt động của doanh nghiệp tập trung vào thị trường nội địa, trong khi xuất khẩu chiếm khoảng 3-5%.

Theo ông Cương, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp Việt cần được xây dựng từ bản sắc, trí tuệ và chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, điều kiện khí hậu khác biệt giữa các vùng đòi hỏi sản phẩm gỗ phải đáp ứng những yêu cầu kỹ thuật phù hợp. Việc hình thành hệ thống tiêu chuẩn thống nhất vì vậy không chỉ nâng cao chất lượng mà còn tạo cơ sở để doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, phát triển những sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn.

Từ thực tiễn này, phát triển thị trường nội địa không đơn thuần là mở rộng đầu ra mà còn là cơ hội để doanh nghiệp chuyển từ gia công sang chủ động tạo dựng giá trị, nâng cao năng lực cạnh tranh ngay trên thị trường trong nước.

Mua sắm công xanh tạo lực kéo cho đầu tư

Bên cạnh việc hoàn thiện tiêu chuẩn và nâng cao năng lực doanh nghiệp, mua sắm công xanh được xem là giải pháp có thể tạo nhu cầu ổn định, thúc đẩy đầu tư vào sản xuất, chế biến và sử dụng nguyên liệu gỗ hợp pháp trong nước.

Ông Tô Xuân Phúc, Giám đốc điều hành Forest Trends Việt Nam cho rằng, hoạt động mua sắm công cần chuyển từ việc lựa chọn sản phẩm chủ yếu dựa trên giá sang đánh giá chất lượng, độ an toàn, khả năng sử dụng lâu dài và hiệu quả trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Từ thực tế sử dụng bàn ghế tại các trường học, ông Phúc chỉ ra những bất cập trong hoạt động mua sắm công đồ gỗ. Nhiều bộ bàn ghế đã được sử dụng khoảng 20 năm, không còn phù hợp với thể trạng học sinh hiện nay. Trong khi đó, khảo sát trực tuyến với 2.200 phụ huynh cho thấy 90% nhận định bàn ghế thấp khiến con em phải khom lưng, ngồi không thoải mái. Theo ông Phúc, thực trạng này đặt ra yêu cầu không chỉ thay thế trang thiết bị đã cũ mà còn phải thay đổi tiêu chí lựa chọn sản phẩm, hướng tới chất lượng, độ an toàn và hiệu quả sử dụng lâu dài.

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Theo ông Phúc, đây không chỉ là vấn đề thay thế bàn ghế cũ mà còn là cơ hội thiết lập tiêu chuẩn mới trong mua sắm công. Sản phẩm cần đáp ứng yêu cầu về thiết kế phù hợp với thể trạng người sử dụng, độ bền, khả năng sửa chữa, nguồn gốc nguyên liệu và an toàn hóa chất. Việc ưu tiên gỗ rừng trồng trong nước đối với những sản phẩm đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn có thể tạo thêm đầu ra cho nguyên liệu hợp pháp, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư chế biến và nâng cao giá trị sản phẩm.

Đáng chú ý, khảo sát của VCCI và Forest Trends năm 2019 cho thấy khoảng 77% số gói thầu được rà soát không đề cập đến tính hợp pháp của gỗ; khoảng 11% có rủi ro cao do yêu cầu sử dụng gỗ quý. Kết quả này cho thấy sự cần thiết của việc hoàn thiện tiêu chí về nguồn gốc nguyên liệu và chất lượng sản phẩm trong hoạt động mua sắm công.

Khi những yêu cầu về tính hợp pháp, chất lượng và an toàn được áp dụng minh bạch, nhu cầu từ trường học, bệnh viện, công sở và các công trình công cộng có thể tạo tín hiệu để doanh nghiệp đầu tư đổi mới sản xuất, đồng thời kết nối hoạt động trồng rừng với chế biến và tiêu thụ.

Tuy nhiên, theo ông Ngô Sỹ Hoài, sản phẩm gỗ chất lượng cao, thân thiện môi trường thường có giá nhỉnh hơn, trong khi mua sắm công phải tuân thủ các yêu cầu về ngân sách và đấu thầu. Do đó, cần nghiên cứu cơ chế phù hợp để khuyến khích khu vực tư nhân tham gia, bảo đảm hiệu quả sử dụng nguồn lực. Về dài hạn, VIFOREST đề xuất giai đoạn 2028-2029 có thể áp dụng chuẩn mua sắm công xanh, nhãn sản phẩm gỗ bền vững và hệ thống tiêu chuẩn đối với các nhóm sản phẩm chủ yếu.

Với ngành gỗ Việt Nam, khai thác thị trường nội địa không chỉ là câu chuyện gia tăng quy mô tiêu thụ mà còn là quá trình nâng cao chất lượng thị trường và giá trị sản phẩm. Khi các chuẩn mực về nguồn gốc, chất lượng và an toàn được xác lập, cùng với lực kéo từ mua sắm công xanh, thị trường trong nước có thể trở thành động lực thúc đẩy đầu tư vào chế biến sâu, phát triển thương hiệu và nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn ngành.