Điều gì sẽ diễn ra khi Sàn giao dịch carbon chính thức mở cửa?

Không phải một "sàn chứng khoán mới"

Ngay khi thông tin HNX vận hành Sàn giao dịch carbon được công bố, không ít nhà đầu tư đặt câu hỏi liệu đây có phải một thị trường giống thị trường cổ phiếu hay không.

Câu trả lời là không. Bởi nếu trên thị trường chứng khoán, nhà đầu tư mua bán cổ phiếu để sở hữu một phần doanh nghiệp và kỳ vọng lợi nhuận từ tăng trưởng doanh nghiệp thì trên thị trường carbon, "hàng hóa" được giao dịch là hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Nói cách khác, doanh nghiệp không mua bán doanh nghiệp, mà mua bán quyền được phát thải hoặc kết quả giảm phát thải.

Đây là mô hình thị trường "cap-and-trade" (giới hạn và trao đổi) đang được nhiều quốc gia áp dụng. Nhà nước quy định tổng lượng phát thải được phép của nền kinh tế, sau đó phân bổ hạn ngạch cho từng doanh nghiệp.

Nếu doanh nghiệp phát thải thấp hơn hạn ngạch được cấp, phần dư có thể bán trên thị trường. Ngược lại, doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch sẽ phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon để đáp ứng nghĩa vụ tuân thủ.

Điều đó đồng nghĩa, càng đầu tư công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng, doanh nghiệp càng có cơ hội biến lượng phát thải giảm được thành nguồn thu mới. Đó cũng chính là ý nghĩa lớn nhất của thị trường carbon: biến chi phí môi trường thành động lực kinh tế.

Như vậy, đây là thị trường dành cho doanh nghiệp, không phải cho nhà đầu tư cá nhân. Bởi lẽ khác với thị trường cổ phiếu có hàng triệu tài khoản cá nhân tham gia giao dịch mỗi ngày, thị trường carbon trong giai đoạn đầu gần như chỉ dành cho các doanh nghiệp thuộc diện quản lý phát thải và các chủ thể được phép tham gia.

Theo lộ trình hiện nay, hàng hóa giao dịch gồm hai loại: Hạn ngạch phát thải khí nhà kính; và Tín chỉ carbon.

Theo quy định, doanh nghiệp được sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ một phần nghĩa vụ phát thải theo tỷ lệ cho phép. Điều này tạo nên nhu cầu mua - bán thực chất, xuất phát từ yêu cầu tuân thủ thay vì mục tiêu đầu cơ. Đây cũng là điểm khác biệt căn bản với thị trường chứng khoán.

Cụ thể: giá cổ phiếu phản ánh kỳ vọng về kết quả kinh doanh doanh nghiệp. Trong khi đó, giá carbon phản ánh chi phí phát thải và mức độ khan hiếm của hạn ngạch.

Hạ tầng thị trường đã hình thành

Điểm đáng chú ý là Việt Nam không xây dựng một hệ thống giao dịch hoàn toàn mới mà tận dụng hạ tầng của thị trường chứng khoán.

Trong đó: HNX vận hành hệ thống giao dịch; VSDC thực hiện lưu ký và thanh toán; VNX giám sát hoạt động giao dịch; Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon.

Các hệ thống đã hoàn tất kết nối, kiểm thử toàn thị trường và sẵn sàng vận hành. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí đầu tư hạ tầng, đồng thời tận dụng kinh nghiệm nhiều năm vận hành thị trường chứng khoán.

Thông tin mới nhất cho thấy hệ thống thành viên thị trường cũng đã bắt đầu hình thành. Theo thông tin từ VSDC và VNX, 5 công ty chứng khoán đầu tiên được chấp thuận là thành viên lưu ký và thanh toán giao dịch carbon gồm: VPS, CTS (Chứng khoán VietinBank), VNDIRECT, DNSE và PSI

Trong khi đó, 3 công ty đầu tiên được chấp thuận tham gia hệ thống giao dịch tại VNX gồm: DNSE, VNDIRECT, Chứng khoán VietinBank. Đồng thời, MBS cũng đã nộp hồ sơ đăng ký tham gia hệ thống giao dịch carbon.

Điều này cho thấy một hệ sinh thái trung gian đang từng bước được hình thành, tương tự giai đoạn đầu của thị trường chứng khoán nhiều năm trước.

Theo đánh giá của VNDIRECT, sự ra đời của thị trường carbon sẽ góp phần thúc đẩy dòng vốn ESG, tăng sức hấp dẫn của thị trường tài chính Việt Nam đối với các nhà đầu tư quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam hướng tới nâng hạng thị trường.

Thanh khoản sẽ chưa bùng nổ ngay

Một trong những câu hỏi được giới đầu tư quan tâm là liệu thị trường carbon có sôi động như thị trường chứng khoán hay không.

Khả năng cao là chưa. Bởi lẽ bản chất thị trường này không được thiết kế nhằm mục tiêu tạo thanh khoản, mà nhằm hình thành giá carbon trong nước.

Trong giai đoạn đầu, thanh khoản sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố: lượng hạn ngạch được phân bổ; số lượng doanh nghiệp thuộc diện bắt buộc tham gia; khả năng tạo tín chỉ carbon; nhu cầu mua để đáp ứng nghĩa vụ phát thải.

Theo Quyết định của Thủ tướng, hạn ngạch phát thải khí nhà kính giai đoạn thí điểm 2025-2026 đã được phân bổ cho 110 cơ sở thuộc các ngành phát thải lớn; tổng lượng hạn ngạch đăng ký giao dịch đạt khoảng 511 triệu tấn CO₂e. Điều này đồng nghĩa, thị trường ngay từ ngày đầu đã có quy mô hàng hóa rất lớn.

Tuy nhiên, khác với cổ phiếu, lượng giao dịch thực tế sẽ phụ thuộc vào nhu cầu cân đối phát thải của từng doanh nghiệp chứ không phải nhu cầu đầu tư tài chính.

Nhìn rộng hơn, việc khai trương Sàn giao dịch carbon không chỉ mở ra một thị trường mới mà còn hoàn thiện thêm một mảnh ghép quan trọng của hệ thống tài chính xanh tại Việt Nam.

Nếu trước đây thị trường tài chính chủ yếu xoay quanh vốn, cổ phiếu, trái phiếu hay phái sinh, thì nay xuất hiện thêm một loại tài sản mới: quyền phát thải carbon.

Đây sẽ là công cụ giúp doanh nghiệp tối ưu chi phí tuân thủ, tạo động lực đầu tư công nghệ sạch và tăng khả năng thích ứng với các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe của các thị trường xuất khẩu.

Có thể thanh khoản trong những năm đầu chưa cao, số lượng thành viên còn hạn chế và doanh nghiệp vẫn cần thời gian làm quen với cơ chế mới. Nhưng giống như những ngày đầu của thị trường chứng khoán Việt Nam hơn hai thập kỷ trước, điều quan trọng nhất không nằm ở số lượng giao dịch của phiên khai trương, mà ở việc Việt Nam đã chính thức có một mức giá cho phát thải carbon.

Đó chính là nền tảng để hình thành một thị trường carbon minh bạch, từng bước kết nối với các chuẩn mực quốc tế, đồng thời mở thêm một kênh huy động và phân bổ nguồn lực cho quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế.