Hoàn thiện thước đo rủi ro thị trường trái phiếu

Thước đo chưa phát huy vai trò

Sau hơn 10 năm thực hiện Nghị định số 88/2014/NĐ-CP, Việt Nam đã hình thành 5 doanh nghiệp xếp hạng tín nhiệm được cấp phép. Tuy nhiên, Báo cáo tổng kết thi hành Nghị định của Bộ Tài chính cho thấy quy mô sử dụng dịch vụ vẫn còn khá nhỏ so với nhu cầu phát triển của thị trường. Đặc biệt, kết quả xếp hạng tín nhiệm vẫn chưa trở thành công cụ phổ biến trong hoạt động định giá rủi ro trên thị trường trái phiếu.

Cụ thể, đến cuối năm 2025, các doanh nghiệp xếp hạng tín nhiệm đã ký 228 hợp đồng, trong đó có 174 hợp đồng xếp hạng tổ chức phát hành và 37 hợp đồng phục vụ quản trị nội bộ. Đối với công cụ nợ, mới chỉ có 17 hợp đồng xếp hạng, gồm 16 đợt phát hành trái phiếu riêng lẻ và một đợt chào bán ra công chúng. Tổng giá trị trái phiếu được xếp hạng trong năm 2025 đạt khoảng 10.200 tỷ đồng, tương đương khoảng 1,6% giá trị phát hành.

Lý giải thực trạng này, ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch FiinGroup cho rằng, một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là cộng đồng doanh nghiệp chưa nhìn thấy đầy đủ lợi ích kinh tế của việc được xếp hạng tín nhiệm. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp còn e ngại việc công bố thông tin tài chính và quản trị có thể làm lộ những điểm yếu về dòng tiền, cơ cấu nợ hoặc năng lực trả nợ.

Quan sát từ thực tế thị trường cũng cho thấy, nhóm duy trì xếp hạng định kỳ chủ yếu là các ngân hàng, công ty tài chính và doanh nghiệp có nhu cầu huy động vốn thường xuyên. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp chỉ thực hiện xếp hạng để phục vụ một đợt phát hành trái phiếu cụ thể, sau đó không tiếp tục cập nhật định kỳ. Điều này cho thấy xếp hạng tín nhiệm vẫn được nhìn nhận nhiều như một điều kiện của từng giao dịch hơn là công cụ quản trị tín dụng dài hạn.

Ở góc độ tổ chức xếp hạng, Khối Phát triển kinh doanh của VIS Rating nhận định, thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam vẫn thiếu cơ chế định giá dựa trên mức độ rủi ro. Hiện mới chỉ khoảng 1% lượng trái phiếu doanh nghiệp đang lưu hành được xếp hạng tín nhiệm, trong khi đường cong lợi suất phản ánh sự khác biệt về chất lượng tín dụng giữa các doanh nghiệp cũng chưa hình thành. Do đó, kết quả xếp hạng vẫn chưa chuyển hóa thành lợi thế rõ ràng về chi phí vốn để tạo động lực cho doanh nghiệp chủ động tham gia.

Không chỉ từ phía doanh nghiệp phát hành, nhu cầu sử dụng kết quả xếp hạng từ phía nhà đầu tư cũng chưa thực sự đồng đều. Theo nhận định của các chuyên gia, do phạm vi bao phủ của hoạt động xếp hạng còn hạn chế, nhiều ngân hàng, quỹ đầu tư và doanh nghiệp bảo hiểm vẫn phải duy trì hệ thống chấm điểm tín dụng nội bộ thay vì sử dụng hoàn toàn kết quả từ các tổ chức xếp hạng. Trong khi đó, nhà đầu tư cá nhân vẫn có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến lãi suất, tài sản bảo đảm hoặc uy tín của doanh nghiệp phát hành.

Thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Việt Nam giai đoạn 2015-2025

Lấp khoảng trống bằng chính sách

Những bất cập được Bộ Tài chính chỉ ra trong quá trình tổng kết thi hành Nghị định số 88/2014/NĐ-CP cũng là trọng tâm của dự thảo Nghị định thay thế. Theo đó, thay vì mở rộng điều kiện kinh doanh, các sửa đổi pháp lý lần này tập trung vào nâng cao chất lượng hoạt động xếp hạng tín nhiệm, tăng tính độc lập của kết quả đánh giá và minh bạch thông tin.

Một trong những sửa đổi đáng chú ý nhất là dự thảo Nghị định đã bổ sung hàng loạt quy định tại Điều 35 đến Điều 37 nhằm kiểm soát xung đột lợi ích, đi vào các tình huống cụ thể. Doanh nghiệp xếp hạng bắt buộc phải rà soát nguy cơ xung đột trước khi ký hợp đồng; bị hạn chế cung cấp dịch vụ trong một số trường hợp có quan hệ sở hữu hoặc lợi ích kinh tế với khách hàng được xếp hạng. Đồng thời, tiền lương, tiền thưởng của chuyên viên phân tích và thành viên hội đồng xếp hạng không được gắn với doanh thu hay kết quả của hợp đồng.

Theo VIS Rating, niềm tin của nhà đầu tư là điều kiện tiên quyết để thị trường xếp hạng tín nhiệm phát triển. Vì vậy, việc tăng cường các quy định bảo đảm tính độc lập và khách quan của tổ chức xếp hạng sẽ góp phần nâng cao giá trị sử dụng của kết quả xếp hạng trong huy động vốn và đầu tư. Đây cũng là nguyên tắc quản trị được các tổ chức xếp hạng quốc tế áp dụng nhằm bảo đảm uy tín của hệ thống.

Đối với các quy định liên quan đến năng lực tài chính của tổ chức xếp hạng, Dự thảo Nghị định mới đề xuất nâng mức vốn điều lệ thực góp tối thiểu từ 15 tỷ đồng lên 25 tỷ đồng. Các chuyên gia của Học viện Tài chính cho rằng, yêu cầu này là phù hợp bởi chi phí đầu tư cho dữ liệu, công nghệ và nguồn nhân lực hiện đã cao hơn nhiều so với thời điểm Nghị định 88/2014/NĐ-CP được ban hành. Trong khi đó chất lượng xếp hạng phụ thuộc trực tiếp vào khả năng khai thác dữ liệu, mô hình phân tích và đội ngũ chuyên gia của các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ.

Ở góc độ nghiệp vụ, đại diện FiinGroup cho rằng, các yêu cầu về minh bạch thông tin trong Dự thảo Nghị định mới cũng là một trong những điểm sửa đổi quan trọng. Theo đó, doanh nghiệp xếp hạng phải công khai phương pháp đánh giá, lịch sử thay đổi kết quả xếp hạng, thống kê tỷ lệ mất khả năng thanh toán theo từng nhóm tín nhiệm… Khi các yêu cầu này được tuân thủ, nhà đầu tư sẽ có thêm cơ sở để kiểm chứng chất lượng của từng tổ chức xếp hạng. Từ đó từng bước hình thành cơ chế định giá rủi ro dựa trên mức tín nhiệm thay vì chủ yếu dựa vào tài sản bảo đảm hoặc uy tín của doanh nghiệp phát hành.