Khuyến khích đầu tư, phát triển hạ tầng kỹ thuật đo lường

Hoạt động đo lường chưa có nền tảng và cơ sở dữ liệu thống nhất, liên thông

Lấp khoảng trống chiến lược

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, qua gần 15 năm thi hành, Luật Đo lường đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động đo lường, song một số quy định đã bộc lộ hạn chế, nhất là về chuyển đổi số, phát triển hạ tầng kỹ thuật đo lường, huy động nguồn lực doanh nghiệp, phân cấp quản lý và cải cách thủ tục hành chính.

Là doanh nghiệp sử dụng số lượng lớn phương tiện đo, thiết bị thử nghiệm, bà Phan Thị Loan, Trưởng Ban Pháp chế, Tập đoàn Viettel, cho biết, Viettel hiện đang sử dụng gần 5.400 phương tiện đo, trong đó, gần 3.700 phương tiện đo phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm, sản xuất sản phẩm quốc phòng, công nghệ cao; đồng thời, đầu tư khoảng 1.200 tỷ đồng cho hệ thống phòng thí nghiệm phục vụ nghiên cứu và phát triển. Tuy nhiên, đối với nhiều lĩnh vực công nghệ chiến lược, năng lực đo lường và thử nghiệm trong nước chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Điều này buộc Viettel phải gửi mẫu ra nước ngoài để hiệu chuẩn và thử nghiệm, gây tốn kém chi phí và mất nhiều thời gian - có khi kéo dài cả tháng, đồng thời, tiềm ẩn rủi ro về bảo mật công nghệ.

Không chỉ vậy, ông Trần Quý Giầu, Trưởng ban Đo lường, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, thực tiễn triển khai Luật hiện hành cho thấy 3 nhóm vấn đề lớn cần được giải quyết. Theo đó, hoạt động đo lường chưa có nền tảng và cơ sở dữ liệu thống nhất, liên thông; các quy định về giá trị pháp lý của kết quả điện tử, quản lý dựa trên dữ liệu, tính chính xác, toàn vẹn, xác thực, truy xuất, an toàn và bảo mật dữ liệu còn cần được hoàn thiện.

Luật hiện hành chưa có cơ chế đủ mạnh để ưu tiên đầu tư cho các lĩnh vực công nghệ mới, kinh tế số, kinh tế xanh, công nghiệp chiến lược; việc huy động nguồn lực xã hội và triển khai Chương trình bảo đảm đo lường còn hạn chế. Bên cạnh đó, một số quy định về thẩm quyền quản lý phép đo giữa các bộ, ngành chưa thực sự rõ; hoạt động tự nguyện và bắt buộc chưa được tách bạch đầy đủ; cơ chế dấu định lượng còn nặng về tiền kiểm và một số quy định cần đồng bộ với Luật Thanh tra năm 2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, ông Trần Quý Giầu phân tích.

Trước những thực tiễn này, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng, trong bối cảnh Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo làm động lực phát triển, việc Luật Đo lường thiếu chính sách cho đo lường khoa học công nghệ là "khoảng trống chiến lược" cần được cơ quan chủ trì soạn thảo đặc biệt lưu ý.

Bên cạnh đó, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Trần Văn Khải cho rằng, việc nghiên cứu, thiết kế, sản xuất chip và thiết bị trạm gốc 5G đòi hỏi những thiết bị đo lường chuyên dụng ở độ chính xác cực cao mà hệ thống kiểm định, hiệu chuẩn trong nước còn hạn chế. Đây là vấn đề cần được quan tâm đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp bán dẫn và hướng tới xây dựng nhà máy chế tạo chip vào năm 2028.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, việc sửa đổi Luật nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; phát triển kinh tế tư nhân và đẩy mạnh công tác tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng quốc gia.

Việc sửa đổi cũng nhằm đáp ứng yêu cầu tăng cường phân cấp, phân quyền, phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm; đồng thời khắc phục khoảng trống pháp lý trong phân cấp, phân quyền, bảo đảm thống nhất với hệ thống pháp luật và các điều ước quốc tế có liên quan.

Giảm chi phí tuân thủ, tăng tính cạnh tranh

Đối với sửa đổi Luật Đo lường lần này, đại diện Viettel đồng tình với chủ trương cắt bỏ hoàn toàn điều kiện kinh doanh và chuyển đổi sang phương thức tổ chức cung cấp dịch vụ tự công bố năng lực, tự chịu trách nhiệm đối với hoạt động hoạt động kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm đối với phương tiện đo nhóm 1, nhằm giúp giảm chi phí tuân thủ, tăng tính cạnh tranh và huy động nguồn lực xã hội tham gia hoạt động đo lường.

Bên cạnh đó, Viettel mong muốn Nhà nước đầu tư xây dựng một số trung tâm đo lường, thử nghiệm trọng điểm quốc gia phục vụ các lĩnh vực công nghệ chiến lược, quốc phòng, an ninh và sản phẩm xuất khẩu chủ lực; ưu tiên hình thành trong nước năng lực đo lường, thử nghiệm đối với các phép đo, phép thử mà tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam đang phải thực hiện ở nước ngoài khi có nhu cầu. Việc có phòng thử nghiệm đạt chuẩn quốc tế trong nước nhằm bảo đảm đo lường, hợp chuẩn sản phẩm đầu ra cho doanh nghiệp là “bệ đỡ” quan trọng để doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo có thể xuất khẩu sản phẩm công nghệ ra thị trường toàn cầu.

Dưới góc độ nhà nghiên cứu, PGS.TS Vũ Khánh Xuân, Chủ tịch Hội Đo lường Việt Nam kiến nghị cần bổ sung các cơ chế mang tính đột phá nhằm đưa luật từ vai trò quản lý thuần túy trở thành đòn bẩy thúc đẩy khoa học công nghệ và kinh tế, trong đó có 4 nhóm trọng tâm.

Một là, cần chính sách phát triển tổ chức kỹ thuật đo lường quốc gia đủ năng lực bám sát công nghệ thế giới, làm đầu mối liên kết và tham gia các thỏa thuận thừa nhận quốc tế.

Hai là, bổ sung cơ sở pháp lý cho chương trình quốc gia về tăng cường và đổi mới hoạt động đo lường.

Việc chuyển đổi số trong đo lường cần có lộ trình, giới hạn và nguồn lực rõ ràng để tránh dàn trải, kém hiệu quả. Đồng thời, cần cân nhắc kỹ việc "luật hóa" chương trình đảm bảo đo lường tại doanh nghiệp, nên để hoạt động này bám sát nhu cầu tự thân và năng lực thực tế của từng đơn vị; cần rà soát, cập nhật các thuật ngữ cốt lõi (như định nghĩa "đo lường") nhằm đảm bảo tương thích hoàn toàn với các tài liệu chuẩn quốc tế mới nhất.

Tiếp tục cho ý kiến về chuyển đổi số trong hoạt động đo lường, TS. Dương Thành Nam - Trung tâm Đổi mới sáng tạo công nghệ cao (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cũng đề xuất, cần sớm luật hóa giá trị pháp lý của chứng chỉ đo lường điện tử và chứng chỉ số nhằm ngăn chặn gian lận. Song song với đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu đo lường quốc gia dùng chung, chuyển hướng sang hậu kiểm bằng nền tảng số thay vì tiền kiểm.

Đặc biệt, dự thảo cần bổ sung khái niệm "phương thức số" để tạo hành lang pháp lý cho việc ứng dụng AI, Big Data và Blockchain vào hoạt động đo lường; không phân cấp thủ tục chỉ định phương tiện đo nhóm 2 về địa phương. Việc duy trì một đầu mối quản lý chuyên ngành tại Trung ương sẽ khắc phục tình trạng thiếu đồng bộ về năng lực giữa các tỉnh, đảm bảo tính thống nhất chuẩn mực toàn quốc, giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian và chi phí tuân thủ.