Làm chủ công nghệ đất hiếm để Việt Nam khẳng định vị thế quốc gia

Những quốc gia có trữ lượng đất hiếm lớn nhất thế giới, trong đó có Việt Nam

Đại biểu Điểu Huỳnh Sang (Đoàn Đồng Nai) cũng cho biết, đất hiếm là tài nguyên chiến lược đặc biệt, là một phần không thể thiếu của cuộc sống hiện đại, hiện có 17 kim loại của nhóm đất hiếm sử dụng trong công nghệ then chốt hiện nay. Vì vậy nhu cầu toàn cầu về kim loại đất hiếm đã tăng lên trong bối cảnh diễn ra quá trình chuyển đổi xanh và nhu cầu phát triển trí tuệ nhân tạo hiện nay. Đất hiếm giữ vai trò quan trọng trong nhiều ngành công nghiệp quan trọng mới nổi như công nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi năng lượng và công nghiệp quốc phòng, nhu cầu sử dụng ngày càng gia tăng trên thế giới. Đất hiếm là một loại hàng hoá đặc biệt, tạo ảnh hưởng lớn tới quốc phòng an ninh ngoại giao. Do đó, phải có cơ chế quản lý chặt chẽ đối với các hoạt động có liên quan đến các loại khoáng sản này.

Về vấn đề này, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng cho biết, nước ta là một nước có trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai, thứ ba trên thế giới và nằm ở 21 tỉnh, thành phố. Hiện nay, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang chủ trì xây dựng chiến lược quốc gia về đất hiếm để trình Chính phủ ban hành đầu năm 2026. Chiến lược sẽ được trình Chính phủ và cấp có thẩm quyền ban hành đầu năm 2026. Sau khi xây dựng chiến lược, bước quan trọng là khai thác, chế biến sâu để mang lại lợi ích cho đất nước. Bên cạnh đó, dự án Luật Sửa đổi, bổ sung Luật địa chất và khoáng sản đã tách đất hiếm một chương riêng, để Chính phủ có cơ sở ban hành các quy định dưới luật.

Tán thành việc bổ sung chương riêng về đất hiếm trong dự thảo Luật Địa chất và Khoáng sản (sửa đổi), đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) cho rằng đây là thành công lớn của dự thảo, trong bối cảnh quản lý đất hiếm cũng như làm chủ công nghệ đất hiếm ngày càng có vai trò, ý nghĩa quan trọng trong khẳng định vị thế tự lực, tự cường của Việt Nam

Trong khi đó, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng) nhấn mạnh, bổ sung một chương riêng về đất hiếm là đúng thời điểm, phù hợp với bối cảnh thế giới đang cạnh tranh mạnh mẽ về vật liệu chiến lược, năng lượng tái tạo và chuỗi cung ứng công nghệ cao. Đất hiếm là nền tảng của các ngành công nghiệp mũi nhọn như bán dẫn, xe điện, quốc phòng, thiết bị y tế. Vì vậy, việc xác định đất hiếm là tài nguyên đặc biệt quan trọng và quản lý thống nhất ở cấp quốc gia là hoàn toàn phù hợp với yêu cầu phát triển dài hạn của đất nước. Do đó, quản lý tài nguyên đất hiếm phải dựa trên nền tảng khoa học, kiểm soát rủi ro chặt chẽ, trong đó tiêu chuẩn môi trường cần được đặt ở mức cao nhất.

Xác định đất hiếm là tài nguyên đặc biệt quan trọng, cần có quy định chặt chẽ, quản lý thống nhất ở cấp quốc gia

Theo đại biểu Trịnh Thị Tú Anh, đất hiếm không chỉ là khoáng sản chiến lược mà còn là nhóm tài nguyên có hệ số rủi ro môi trường rất lớn. Toàn bộ chuỗi tuyển - tách đều phát sinh chất thải chứa phóng xạ tự nhiên, thorium, uranium ở nồng độ thấp, ngoài ra còn có hỗn hợp kim loại nặng và dung dịch axit ở mức khó xử lý nếu không có công nghệ tiên tiến. Do đó, Luật cần khẳng định nguyên tắc quản lý tài nguyên đất hiếm trên nền tảng khoa học và kiểm soát rủi ro nghiêm ngặt, trong đó yêu cầu về môi trường phải được đặt ở mức cao nhất. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những quốc gia từng phát triển đất hiếm ồ ạt nhưng thiếu kiểm soát đã phải đối mặt với những vùng ô nhiễm phóng xạ tồn lưu, chi phí xử lý và phục hồi môi trường lớn gấp nhiều lần giá trị kinh tế thu được. Theo vị đại biểu, đây là bài học đắt giá mà Việt Nam không thể lặp lại.

Do đó, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh cho rằng cần phải đặt ra các ngưỡng an toàn kỹ thuật bắt buộc: công nghệ tuyển - tách khép kín, mô hình hóa phát tán phóng xạ, hệ thống quan trắc liên tục, phương án xử lý bùn thải đạt chuẩn IAEA, và yêu cầu về phục hồi môi trường sau khai thác ngay từ giai đoạn cấp phép. Chỉ những doanh nghiệp có năng lực công nghệ, năng lực tài chính và hệ thống quản trị môi trường đạt chuẩn quốc tế mới được phép tham gia. Đồng thời, cần vai trò giám sát độc lập của cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia trong toàn bộ chuỗi hoạt động tuyển - tách - chế biến đất hiếm.

Với một tài nguyên chiến lược đặc biệt như đất hiếm, yêu cầu bảo đảm quốc phòng và an ninh quốc gia phải được đặt ở mức cao hơn so với các loại khoáng sản thông thường. Vì vậy, trước khi trình hồ sơ cấp giấy phép thăm dò, khai thác khoáng sản đất hiếm tại các khu vực nhạy cảm hoặc khu vực liên quan đến quốc phòng, an ninh, bắt buộc phải có ý kiến thẩm định bằng văn bản của Bộ Quốc phòng và Bộ Công an về các nội dung liên quan đến bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Cùng quan điểm, đại biểu Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, quản lý đất hiếm cũng như làm chủ công nghệ đất hiếm sẽ giúp khẳng định vị thế tự lực, tự cường của Việt Nam, tuy nhiên cần cân nhắc làm rõ yếu tố về quốc phòng, an ninh. Do đó, cần có quy định mỏ đất hiếm hoặc khu dự trữ dành riêng cho quốc phòng và an ninh, đồng thời bổ sung quy định về kiểm soát công nghệ và dữ liệu liên quan đến đất hiếm. Một số nội dung có thể cấm khai thác và cho phép chỉ khai thác phục vụ cho công nghiệp quốc phòng.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến đề xuất cần có phương án sử dụng, khai thác và bảo vệ đất hiếm, do đây là tài nguyên rất khan hiếm. Trong quá trình khai thác nếu không quản lý chặt sẽ dẫn đến việc khai thác bừa bãi, thậm chí người dân cũng khai thác được và lén bán. Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo, cơ quan quản lý về môi trường cần quản lý tốt về đất hiếm và phải có chế độ, chính sách trong việc bảo vệ tài nguyên quý hiếm này. Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (đoàn TP.HCM) thì đề nghị bổ sung rõ cơ chế kiểm soát xuất khẩu và tỷ lệ chế biến sâu tối thiểu trong nước với đất hiếm, tránh nguy cơ xuất khẩu thô và lệ thuộc công nghệ nước ngoài trong chuỗi giá trị về đất hiếm.

Đại biểu cho rằng đây là tài nguyên chiến lược đặc biệt nhưng dự thảo luật chưa quy định cơ chế bảo đảm an toàn môi trường và xử lý chất thải phóng xạ, hóa học vốn là rủi ro lớn nhất trong chế biến đất hiếm. Do đó, ông đề nghị bổ sung quy định về đánh giá rủi ro môi trường bắt buộc độc lập bởi bên thứ ba; ký quỹ phục hồi môi trường khi khai thác đất hiếm phải cao hơn mỏ khoáng sản thông thường; công bố định kỳ dữ liệu môi trường của các cơ sở chế biến đất hiếm.