Mở đường cho AI phát triển: Cần luật, cần linh hoạt

Ông Trần Văn Khải - Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội - phát biểu tại hội thảo góp ý dự thảo Luật AI

AI cần luật để phát triển bền vững

Nhiều nguy cơ rủi ro trong phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) đã được các chuyên gia, đại diện doanh nghiệp đưa ra tại Hội thảo góp ý hoàn thiện dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo (AI), do Bộ Khoa học và Công nghệ, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức ngày 15/10.

Ông Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban KH,CN&MT của của Quốc hội khẳng định, Luật Trí tuệ nhân tạo là đạo luật có ý nghĩa chiến lược trong thời đại số, khi AI đã trở thành công nghệ đột phá của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Việt Nam đã xác định AI là công nghệ ưu tiên quốc gia, giữ vai trò then chốt trong chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức.

Ông Trần Văn Khải cho biết, theo Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Việt Nam đặt mục tiêu nằm trong nhóm ba quốc gia dẫn đầu Đông Nam Á về nghiên cứu, phát triển AI; từng bước làm chủ một số công nghệ chiến lược, phát triển mạnh mẽ các ứng dụng AI dựa trên dữ liệu lớn (Big Data).

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của AI cũng đặt ra nhiều thách thức về pháp lý, đạo đức, trách nhiệm, đòi hỏi một hành lang pháp lý đủ linh hoạt và cập nhật. "Luật phải vừa bảo đảm quản lý chặt chẽ, vừa tạo không gian để công nghệ phát triển vì lợi ích con người".

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội mong rằng, các đại biểu tham gia thảo luận, đóng góp ý kiến tập trung vào các vấn đề như: quản lý bản quyền, trách nhiệm nội dung, cân bằng giữa quản lý và khuyến khích phát triển AI; đồng thời, có những đề xuất, kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định, chính sách trong dự thảo luật.

Đặc biệt, ông Trần Văn Khải nhấn mạnh, cần sớm xây dựng cơ chế quản lý AI tạo sinh, xác định bản quyền và trách nhiệm pháp lý đối với nội dung do AI tạo ra. Đồng thời, đề xuất các chính sách cụ thể nhằm khuyến khích doanh nghiệp Việt Nam nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm AI Make in Vietnam.

Chia sẻ quan điểm với Ủy ban KH,CN&MT của Quốc hội, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) khẳng định: "AI đang trở thành thành tố cốt lõi trong chiến lược phát triển của các quốc gia, doanh nghiệp và tổ chức trên toàn cầu. Việc Quốc hội và Chính phủ Việt Nam chủ động xây dựng Luật AI là bước đi thể hiện tư duy kiến tạo thể chế, đón bắt xu thế công nghệ và khơi mở không gian đổi mới sáng tạo."

Từ góc nhìn doanh nghiệp, đại diện VCCI nêu 4 nhóm kiến nghị lớn để Luật AI thực sự đi vào cuộc sống:

Thứ nhất, đảm bảo tính linh hoạt và thích ứng trong khung khổ pháp lý vì AI là lĩnh vực thay đổi nhanh. Luật quá cứng nhắc sẽ bóp nghẹt đổi mới sáng tạo.

Thứ hai, giảm tối đa rào cản hành chính, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và startup. Các quy định về đăng ký, công bố, đánh giá phù hợp cần minh bạch, có lộ trình hợp lý.

Thứ ba, đầu tư nghiêm túc cho hạ tầng dữ liệu và tính toán, vì "dữ liệu là nhiên liệu sống còn của AI". Nếu không có nguồn dữ liệu chất lượng và năng lực tính toán đủ mạnh, Việt Nam sẽ phụ thuộc vào các tập đoàn nước ngoài.

Cuối cùng, là phải xác định rõ trách nhiệm pháp lý trong chuỗi AI, từ nhà phát triển, nhà cung cấp đến người triển khai; cần có cơ chế bảo hiểm, phân bổ rủi ro hợp lý.

Người dân tương tác với robot trước không gian triển lãm của Bộ KH&CN, nằm trong khuôn khổ Triển lãm "80 năm hành trình độc lập - tự do - hạnh phúc"

Lựa chọn hướng đi phù hợp cho Việt Nam

Góp ý dự thảo Luật AI, luật sư Nguyễn Tuấn Linh, Công ty luật quốc tế BMVN, cho rằng chúng ta đang có cơ hội rất lớn trong phát triển AI nên luật cần xây dựng dựa trên cách tiếp cận công bằng, cởi mở, tránh quy định quá nặng nề, hạn chế sự phát triển AI. Việc đánh giá rủi ro từ AI cần dựa trên tiêu chí rõ ràng, khách quan và theo chuẩn quốc tế.

Theo ông Linh, các hành vi bị cấm theo điều 14 dự thảo Luật AI quá rộng, phải làm rõ, thu hẹp phạm vi cấm. Ngoài ra, việc phân loại AI rủi ro cao như khoản 1 điều 15 dự thảo luật cũng quá rộng, chủ sở hữu các nền tảng AI khó đánh giá hết được rủi ro do người sử dụng tạo ra. Vì vậy, cần có quyền miễn trừ rõ ràng với chủ sở hữu nền tảng AI.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Minh Đức, chuyên gia từ Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN, khuyến nghị nên bổ sung quyền miễn trừ trách nhiệm cho nhà phát triển AI trong trường hợp nhà phát triển đã thực hiện đầy đủ trách nhiệm theo quy định của luật. Điều này tốt cho những người phát triển AI vì mục đích cộng đồng.

Ngoài ra, ông Đức cũng chỉ ra bất cập trong việc quy định doanh nghiệp nước ngoài phát triển AI tại Việt Nam phải đăng ký, chịu sự quản lý của cơ quan chức năng trong nước. Điều này có thể dẫn tới hệ quả các nhà phát triển nước ngoài bỏ qua thị trường Việt Nam. Do đó, chỉ nên áp dụng quy định này trong một số trường hợp người sử dụng nền tảng lớn, có rủi ro cao.

Là người đang triển khai AI trên thực tế, ông Trần Văn Trí, Giám đốc truyền thông Công ty Luatvietnam.vn, đề xuất bổ sung 4 nhóm vấn đề vào dự thảo Luật AI, đó là quy định rõ hơn quyền lợi, trách nhiệm của bên phát triển AI.

Thứ hai, việc gắn nhãn các sản phẩm do AI tạo ra phải quy định rõ hơn về phạm vi, mức độ phải gắn nhãn. Với những nội dung AI tạo ra quá đơn giản, chỉ là trợ lý cho con người, con người vẫn quyết định chính thì xem lại việc có cần thiết gắn nhãn không.

Thứ ba, hệ thống trí tuệ nhân tạo rủi ro cao phải được đánh giá khi sử dụng.

Thứ tư, nội dung AI đưa ra, tri thức không phải của AI mà luôn gắn với một chủ thể nào đó nên cần quy định chi tiết việc dẫn nguồn hay không để tránh xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Cố vấn Trưởng về AI có trách nhiệm (FPT Software) Trần Vũ Hà Minh cho biết, Việt Nam hiện đang trong giai đoạn khởi đầu xây dựng và ứng dụng AI, nên có cơ hội rất lớn để thiết kế hệ thống AI theo các tiêu chuẩn cao về quản trị và tuân thủ ngay từ đầu.

Theo AWS (nền tảng điện toán đám mây lớn nhất thế giới do Amazon cung cấp), trong năm 2024 có khoảng 47.000 doanh nghiệp Việt Nam bắt đầu ứng dụng AI, tương đương hơn 5 doanh nghiệp mỗi giờ, đưa tổng số doanh nghiệp ứng dụng AI lên đến gần 170.000 doanh nghiệp, chiếm khoảng 18 % tổng số doanh nghiệp cả nước.

Cùng với đó, thị trường chatbot Việt Nam cũng cho thấy tiềm năng tăng trưởng mạnh: Năm 2024, giá trị thị trường chatbot đạt khoảng 31,2 triệu USD, và được dự báo sẽ tăng lên 207,1 triệu USD vào năm 2033 với tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) 18,50 %.

Về chính sách pháp luật về lĩnh vực này, Việt Nam đã ban hành hướng dẫn “9 nguyên tắc nghiên cứu phát triển hệ thống AI có trách nhiệm” thể hiện nỗ lực đề ra các khung hướng dẫn AI có trách nhiệm.

Tuy nhiên, nội dung “AI trách nhiệm, quản trị AI, đảm bảo AI tuân thủ” đang gặp nhiều khó khăn để triển khai một cách đồng bộ do tính chất kỹ thuật phức tạp; thiếu nhân lực vừa hiểu về thuật toán, dữ liệu, vừa hiểu về quy định pháp luật, đạo đức, quản trị công nghệ. Ngoài ra, việc áp dụng luật hoặc các tiêu chuẩn quốc tế hay khung quản lý rủi ro AI như của Hoa Kỳ (NIST) là thách thức lớn ngay cả với các quốc gia có trình độ phát triển cao.

Theo bà Trần Vũ Hà Minh, một trong những kiến nghị cấp thiết hiện nay là cần có hướng dẫn chuyển đổi số và chuyển đổi số theo đúng tiêu chuẩn, có trách nhiệm từ giai đoạn đầu triển khai. Cụ thể, khi doanh nghiệp mới ứng dụng AI, họ rất thường bắt đầu bằng chatbot hoặc các công cụ tương tác thông minh. Từ đây, Nhà nước nên sớm ban hành hướng dẫn cách triển khai chatbot hoặc các công cụ AI cơ bản sao cho tuân thủ các yêu cầu như minh bạch, bảo vệ dữ liệu, trách nhiệm giải trình

Từ góc độ của cơ quan soạn thảo, Thứ trưởng Bộ KH&CN Phạm Đức Long đánh giá cao các ý kiến đóng góp rất thiết thực, hiệu quả và thẳng thắn của các đại biểu, chuyên gia, doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Thứ trưởng Phạm Đức Long, cho biết, dù thời gian xây dựng dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo rất ngắn nhưng Ban soạn thảo vẫn đang liên tục cập nhật, hoàn thiện các quy định để bảo đảm tính khả thi và sát thực tiễn nhất.

Theo Thứ trưởng, mỗi quốc gia có cách tiếp cận khác nhau: Trung Quốc chưa có Luật AI nhưng có hệ thống quy định chi tiết; châu Âu quản lý chặt chẽ để bảo vệ người tiêu dùng song điều đó phần nào làm chậm quá trình phát triển. Việt Nam sẽ tham khảo cách tiếp cận quản lý tối thiểu – thúc đẩy tối đa, lấy phát triển làm trọng tâm.

Nhà nước sẽ đầu tư hạ tầng AI quốc gia, phát triển kho dữ liệu để đào tạo AI, xem xét thành lập Quỹ phát triển AI nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa các sản phẩm AI "Make in Vietnam".

Phó Chủ nhiệm Ủy ban KH,CN&MT của Quốc hội Trần Văn Khải cho biết, cơ quan chủ trì sẽ tổng hợp toàn bộ ý kiến góp ý, phối hợp chặt chẽ với Bộ KH&CN để tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật Trí tuệ nhân tạo, bảo đảm khi trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ X sẽ phù hợp thực tiễn, khả thi, có tầm nhìn chiến lược và thúc đẩy đổi mới sáng tạo vì phát triển bền vững.