Nghịch lý FDI: “Người khổng lồ” kinh tế hóa “tí hon” trên sàn chứng khoán

Dù đóng góp gần 80% kim ngạch xuất khẩu, các "đại bàng" FDI vẫn đang vắng bóng trên bảng điện tử chứng khoán.

Nghịch lý giữa nền kinh tế thực và thị trường vốn

Bức tranh vĩ mô 7 tháng năm 2026 một lần nữa khẳng định vị thế trụ cột của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong nền kinh tế Việt Nam. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trong 7 tháng năm 2026 ước đạt 659 tỷ USD, tăng 28% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu ước đạt 320 tỷ USD, tăng 21,9% và khối FDI không chỉ chiếm hơn 79,9% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước mà còn là bệ đỡ duy nhất tạo ra thặng dư thương mại với mức xuất siêu 10,18 tỷ USD. Trái ngược lại, khối doanh nghiệp trong nước đang gánh mức nhập siêu lên tới 16,6 tỷ USD.

Sức hút của Việt Nam tiếp tục được minh chứng khi dòng vốn FDI đăng ký nửa đầu năm đạt 34,65 tỷ USD (tăng 61%), cùng mức giải ngân kỷ lục trong 5 năm qua là 13,03 tỷ USD. Tuy nhiên, sức vóc khổng lồ của khối ngoại trong sản xuất và xuất khẩu lại gần như bốc hơi khi soi chiếu trên thị trường chứng khoán.

Mới đây, ông Hoàng Văn Thu - Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã chỉ ra một thực tế đáng suy ngẫm: Hơn hai thập kỷ thị trường chứng khoán hoạt động, hiện chỉ còn vỏn vẹn 10 doanh nghiệp FDI hiện diện trên sàn trong tổng số gần 1.600 doanh nghiệp.

Quy mô của nhóm này rớt lại quá xa so với doanh nghiệp trong nước. Tính đến cuối năm 2025, tổng vốn điều lệ của 10 doanh nghiệp này chỉ đạt 12.629 tỷ đồng, chiếm 0,15% toàn thị trường và tổng tài sản chỉ chiếm 0,48%. Đáng lo ngại hơn, gần một thập kỷ qua, thị trường không đón nhận thêm bất kỳ một "tân binh" FDI nào lên niêm yết hoặc đăng ký giao dịch.

Nhìn vào 10 doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài đang niêm yết (như: SBT, TYA, TCR, KMR, EVE, RIC, CYC, IFS...), dễ nhận thấy một bức tranh sinh thái thiếu cân xứng và phân hóa sâu sắc. Thành Thành Công - Biên Hòa (SBT) gần như "độc diễn" về quy mô với doanh thu năm 2025 vượt 26.200 tỷ đồng và lãi sau thuế 803 tỷ đồng. Đứng xa ở phía sau là Taya Việt Nam (TYA) và Thực phẩm Quốc tế (IFS) với mức doanh thu trên 2.000 tỷ đồng. Bảy đại diện còn lại đều "ngụp lặn" dưới mốc doanh thu 1.000 tỷ đồng, hoàn toàn không đủ sức để tạo ra bất kỳ tầm ảnh hưởng nào lên chỉ số chung.

Chất lượng kinh doanh cũng là một dấu hỏi. Trong khi TYA tăng trưởng ấn tượng (lợi nhuận 2025 tăng gần 53%) hay EVE và TCR nỗ lực thoát lỗ bĩ cực, thì nhiều tên tuổi lại sa sút không phanh. Mirae (KMR) mất hơn một nửa doanh thu chỉ sau 3 năm, còn Gạch men Chang Yih (CYC) lún sâu vào thua lỗ năm thứ ba liên tiếp (lỗ 29,76 tỷ đồng năm 2025).

Quy mô khiêm tốn kéo theo sự ảm đạm về thanh khoản. Trừ SBT duy trì nhịp giao dịch hơn 778.000 đơn vị/phiên, các mã còn lại đều trong tình trạng thanh khoản chưa tương xứng. EVE, RIC, KMR hay TYA chỉ khớp lệnh từ 17.000 đến 40.000 cổ phiếu mỗi phiên, trong khi CYC gần như đóng băng.

Nguyên nhân cốt lõi đến từ cơ cấu cổ đông cô đặc. Khi công ty mẹ nắm giữ từ 48% đến trên 97% (như IFS) lượng cổ phần, tỷ lệ tự do chuyển nhượng (free-float) trở nên quá nhỏ hẹp, tự tước đi cơ hội đón dòng tiền từ các quỹ đầu tư tổ chức.

Khoảng trống ngành nghề và bài toán thu hút

Điểm nghẽn lớn nhất không chỉ nằm ở những con số tài chính, mà nằm ở cơ cấu ngành nghề. Nhóm FDI trên sàn hiện nay quẩn quanh trong các lĩnh vực truyền thống như đường, thực phẩm, dệt may, gốm sứ...

Trong khi đó, “con gà đẻ trứng vàng” thực sự của xuất khẩu Việt Nam hiện nay lại là điện tử, máy tính và linh kiện; điện thoại các loại và linh kiện; máy móc thiết bị, dụng cụ phụ tùng... Đáng tiếc, giới đầu tư chứng khoán Việt Nam hoàn toàn không có cơ hội sở hữu cổ phần để chia sẻ lợi ích từ những tập đoàn công nghệ, điện tử FDI khổng lồ đang dẫn dắt nền kinh tế này.

Việc khơi thông dòng chảy niêm yết cho khối FDI không hề đơn giản. Theo lãnh đạo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, rào cản đến từ những vướng mắc pháp lý liên đới giữa Luật Chứng khoán với các cam kết ưu đãi thuế, hợp đồng PPP hay ràng buộc chuyển nhượng vốn với địa phương. Hơn nữa, bản thân các "đại bàng" FDI cũng thiếu động lực lên sàn khi họ đã có sẵn nguồn vốn giá rẻ từ công ty mẹ toàn cầu, thay vì phải đánh đổi bằng áp lực minh bạch, kiểm toán và chia sẻ quyền kiểm soát tại Việt Nam.

Đã đến lúc chính sách thu hút FDI lên sàn cần một tư duy mới. Thay vì trải thảm đỏ cho những doanh nghiệp quy mô nhỏ, thanh khoản thấp để lấy thành tích về số lượng, thị trường vốn Việt Nam cần những cơ chế đột phá để mời gọi các “sếu đầu đàn” FDI. Chỉ khi có sự góp mặt của những tập đoàn tỷ đô, hoạt động thực chất và minh bạch, thị trường chứng khoán mới thực sự là tấm gương phản chiếu đúng tầm vóc của lực lượng sản xuất và xuất khẩu đang là những đầu tàu của nền kinh tế.