Nghịch lý miền Tây: Doanh nghiệp thiếu người, lao động vẫn rời quê

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều doanh nghiệp chế biến nông, thủy sản gặp khó khi tuyển công nhân, kể cả những vị trí không đòi hỏi chuyên môn cao. Trong khi đó, dòng lao động đến TP.HCM và Đông Nam Bộ vẫn tiếp diễn.

Di cư ở miền Tây chịu tác động đồng thời của áp lực kinh tế, hạn hán, xâm nhập mặn và biến động sinh kế nông thôn

Ông Võ Văn Phục, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc Công ty cổ phần Thủy sản sạch Việt Nam, cho biết doanh nghiệp thiếu khoảng 300-500 công nhân dù đã hỗ trợ đi lại, ăn uống. Một bộ phận lao động vẫn chọn các trung tâm công nghiệp lớn vì kỳ vọng thu nhập cao hơn, môi trường sống thuận lợi và cơ hội chuyển việc đa dạng.

Người lao động không chỉ so sánh mức lương ghi trong hợp đồng. Họ cân nhắc thu nhập thực nhận sau chi phí sinh hoạt, tính ổn định của đơn hàng, thời gian tăng ca, chế độ bảo hiểm và cơ hội nâng tay nghề.

Báo cáo “Ở lại hay Di cư: Cuộc sống Vùng Đồng bằng sông Cửu Long ở Việt Nam” do Ngân hàng Thế giới công bố tháng 12/2025 ghi nhận gần 1,7 triệu người rời vùng trong khoảng một thập kỷ. Di cư chịu tác động đồng thời của áp lực kinh tế, hạn hán, xâm nhập mặn và biến động sinh kế nông thôn.

Báo cáo cũng cho biết khoảng 14% hộ gia đình có thành viên đi làm xa, nhưng chỉ 58% trong nhóm này nhận tiền gửi về; gần một nửa khoản tiền gửi dưới 5 triệu đồng mỗi năm. Di cư vì vậy không tự động mang lại cải thiện lớn về kinh tế cho mọi gia đình.

Ở phía doanh nghiệp, dư địa tăng lương phụ thuộc vào hiệu quả kinh doanh. Ngành thủy sản phải gánh chi phí nguyên liệu, điện, kho lạnh, vận chuyển và vốn lưu động. Khi giá đầu vào tăng hoặc đơn hàng biến động, lợi nhuận bị thu hẹp, khiến doanh nghiệp khó duy trì mức lương cạnh tranh.

Năng suất quyết định khả năng trả lương

Theo Báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long 2025 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) và Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright công bố tháng 5/2026, GRDP vùng năm 2025 tăng khoảng 7,24%, đóng góp 12,2% GDP cả nước. Tuy nhiên, vốn FDI đăng ký chưa đạt 1 tỷ USD, tương đương 2,45% cả nước. Tăng trưởng kinh tế vì thế chưa đồng nghĩa với sự mở rộng tương xứng của khu vực doanh nghiệp có khả năng tạo việc làm chất lượng.

Năng suất lao động vùng đạt xấp xỉ 133 triệu đồng mỗi người mỗi năm, thuộc nhóm thấp nhất cả nước. Năng suất công nghiệp chỉ khoảng một nửa bình quân toàn quốc, còn dịch vụ khoảng hai phần ba.

Khi giá trị gia tăng trên mỗi lao động thấp, doanh nghiệp khó đồng thời tăng lương, duy trì lợi nhuận và tích lũy vốn tái đầu tư. Bài toán cốt lõi vì vậy là nâng hiệu quả sản xuất để thu nhập tốt hơn trở thành kết quả bền vững, thay vì khoản hỗ trợ nhất thời.

Trong chế biến thủy sản, đầu tư thiết bị phân loại, cấp đông, đóng gói và kiểm soát chất lượng có thể giảm hao hụt, tiết kiệm năng lượng và tăng tính đồng đều của sản phẩm. Khi tỷ lệ hàng đạt chuẩn cao hơn, doanh nghiệp có cơ hội nâng giá trị đơn hàng, cải thiện dòng tiền và dành thêm nguồn lực cho lương thưởng. Tuy nhiên, lợi ích chỉ xuất hiện khi công nghệ phù hợp quy mô, thị trường và năng lực vận hành.

Đầu tư máy móc cũng tạo áp lực tài chính ban đầu. Doanh nghiệp phải tính chi phí vay vốn, thời gian hoàn vốn, khả năng tiêu thụ và nhu cầu đào tạo lại lao động. Nếu mua thiết bị vượt khả năng khai thác, khấu hao và lãi vay có thể làm chi phí tăng thay vì giảm. Vì thế, đổi mới công nghệ cần gắn với tổ chức sản xuất, nâng kỹ năng và quản trị dòng tiền.

Cơ cấu doanh nghiệp nhỏ càng làm bài toán khó hơn. Báo cáo cho thấy năm 2024, doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm 87,8% nếu phân loại theo lao động; doanh nghiệp vừa chiếm 1,8% và doanh nghiệp lớn 0,9%. Nhiều đơn vị khó xây dựng chương trình đào tạo, chính sách phúc lợi dài hạn hay lộ trình thăng tiến. Người trẻ có tay nghề vì thế dễ tìm đến nơi có nhiều lựa chọn nghề nghiệp hơn.

Tạo hệ sinh thái việc làm để người lao động ở lại

Tỷ lệ lao động qua đào tạo của Đồng bằng sông Cửu Long năm 2024 đạt 16,3%, thấp hơn mức 23,9% của Đông Nam Bộ, theo báo cáo VCCI - Fulbright. Trong khi nông nghiệp đóng góp hơn 30% GRDP vùng, doanh nghiệp nông nghiệp chiếm chưa tới 5% tổng số doanh nghiệp. Khoảng cách này gợi ra hạn chế trong tổ chức chuỗi giá trị và tạo nhu cầu việc làm có kỹ năng.

TS. Vũ Thành Tự Anh, Trưởng nhóm nghiên cứu báo cáo, từng chỉ ra rằng vùng có thế mạnh nông nghiệp nhưng thiếu doanh nghiệp đủ năng lực dẫn dắt; logistics, khoa học công nghệ và dịch vụ chuyên môn còn yếu. Muốn tạo thêm việc làm hấp dẫn, các địa phương cần thúc đẩy chế biến sâu, logistics lạnh, công nghệ nông nghiệp và dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu, thay vì chỉ mở rộng khâu cung ứng nguyên liệu.

Khi các doanh nghiệp liên kết thành cụm ngành, nhu cầu lao động sẽ đa dạng hơn: từ công nhân kỹ thuật, bảo trì thiết bị đến kiểm định chất lượng, vận hành kho lạnh và quản lý chuỗi cung ứng. Người lao động có thêm cơ hội học nghề, chuyển việc và tăng thu nhập mà không nhất thiết phải rời vùng. Đây là điều một doanh nghiệp riêng lẻ khó tự tạo ra.

Hệ thống ngân hàng có thể đồng hành thông qua nguồn vốn phù hợp cho thiết bị, kho lạnh, tiết kiệm năng lượng và chế biến sâu. Cùng với đó, chính sách hỗ trợ đào tạo, kết nối doanh nghiệp với cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng cần triển khai đồng bộ.

Bên cạnh tiền lương, nhà ở, trường học, y tế và dịch vụ thiết yếu ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định gắn bó của gia đình công nhân. Với người đã ổn định cuộc sống ở nơi khác, trở về còn phụ thuộc vào việc làm của vợ hoặc chồng và điều kiện học tập của con. Giữ chân lao động do đó là bài toán phát triển địa phương, không riêng của bộ phận nhân sự.

Về dài hạn, mục tiêu không phải ngăn dòng di cư mà mở rộng quyền lựa chọn sinh kế. Khi doanh nghiệp nâng được năng suất, chuyển giá trị gia tăng thành thu nhập và tạo lộ trình nghề nghiệp rõ ràng, việc ở lại miền Tây mới trở thành lựa chọn hấp dẫn. Điều đó đòi hỏi chính quyền, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo xác định nhu cầu kỹ năng theo ngành, theo dõi biến động tuyển dụng và hỗ trợ người lao động thích ứng với công nghệ mới. Đó cũng là nền tảng để vùng vừa phát triển sản xuất, vừa giữ được nguồn nhân lực cho tương lai.