Phát huy văn hóa thành một động lực quan trọng phát triển đất nước

Hội thảo khoa học cấp quốc gia với chủ đề “Phát huy giá trị văn hóa Việt Nam thành một động lực quan trọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới” (Ảnh: QH)

Đưa văn hóa trở thành trụ cột và nguồn lực nội sinh của phát triển

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS. Triệu Thế Hùng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhấn mạnh trong suốt quá trình đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Đảng và Nhà nước luôn xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực, sức mạnh nội sinh của phát triển đất nước.

Bước vào kỷ nguyên mới, yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đòi hỏi những chủ trương, quyết sách mang tính chiến lược, đồng bộ, nhằm khắc phục các hạn chế, bất cập, khơi thông nguồn lực và phát huy mạnh mẽ hơn nữa những giá trị văn hóa, con người Việt Nam.

Theo ông Triệu Thế Hùng, việc triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện. Hội thảo vì vậy không chỉ tập trung làm rõ những quan điểm, mục tiêu, định hướng phát triển văn hóa, mà còn hướng đến nhận diện các điểm nghẽn về chính sách, nguồn lực và kỷ luật thực thi, từ đó đề xuất những giải pháp có khả năng áp dụng trong thực tiễn.

Một trong những nội dung được các diễn giả đặc biệt quan tâm là sự thay đổi trong nhận thức về vị trí của văn hóa đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Mở đầu tham luận bằng câu chuyện dự án bảo tồn, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên tại Hoàng thành Thăng Long vừa được khởi công ngày 29/9, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, cho rằng, ý nghĩa của việc phục hồi di sản không chỉ nằm ở bảo tồn một công trình lịch sử, mà còn ở khả năng đưa những giá trị của quá khứ trở lại đời sống đương đại.

Theo ông, một di sản nếu chỉ được giữ gìn trong hồ sơ hoặc ký ức thì mới hoàn thành một nửa sứ mệnh. Di sản cần được tiếp tục phát huy, trở thành nguồn cảm hứng cho giáo dục, du lịch, sáng tạo và góp phần hình thành sức mạnh mềm quốc gia.

Từ câu chuyện này, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, văn hóa không còn là lĩnh vực đi sau, bổ trợ cho tăng trưởng, mà phải được nhìn nhận là một trụ cột của phát triển. Khi văn hóa được xác định là trụ cột, những giá trị văn hóa cần hiện diện ngay từ đầu trong các quyết sách về kinh tế, đô thị, giáo dục, khoa học công nghệ, môi trường và đối ngoại.

Các đại biểu tham dự hội thảo (Ảnh: QH)

Ông lưu ý, một dự án dù tạo ra tăng trưởng nhưng gây tổn thương cảnh quan, ký ức cộng đồng hoặc niềm tin xã hội thì không thể được xem là thành công. Vì vậy, đầu tư cho di sản, nghệ thuật và các thiết chế văn hóa cần được nhìn nhận là đầu tư cho năng lực phát triển lâu dài của đất nước.

Không dừng lại ở việc xác định vai trò của văn hóa, PGS.TS. Bùi Hoài Sơn còn đặt ra yêu cầu chuyển những giá trị văn hóa và phẩm chất con người Việt Nam thành nguồn lực phát triển, năng lực cạnh tranh và sức mạnh mềm quốc gia.

Việt Nam có lịch sử lâu đời, hệ thống di sản phong phú, bản sắc văn hóa của 54 dân tộc cùng những phẩm chất cần cù, linh hoạt, sáng tạo của con người. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những giá trị đó tiếp tục được phát huy bằng các phương thức phù hợp với đời sống hiện đại.

Ông dẫn ra những hướng khai thác cụ thể như đưa làn điệu dân ca vào âm nhạc đương đại, họa tiết truyền thống vào thời trang, di sản trở thành hạt nhân của du lịch sáng tạo, câu chuyện lịch sử được chuyển tải thành phim ảnh, trò chơi và các sản phẩm số.

Để thực hiện, cần xây dựng môi trường thuận lợi cho tài năng phát triển, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và tạo điều kiện để những sản phẩm văn hóa Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế.

Cùng bàn về vai trò của văn hóa và con người, GS.TS, Trung tướng Trần Vi Dân, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Cục trưởng Cục Khoa học chiến lược và lịch sử Công an, nhấn mạnh mối quan hệ gắn bó giữa phát triển văn hóa với phát triển con người.

Theo ông, chăm lo cho văn hóa chính là bồi đắp môi trường sống để con người hạnh phúc; phát triển con người là chăm lo cho chủ thể sáng tạo ra văn hóa. Trong hệ thống giá trị quốc gia, gia đình, văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam, chuẩn mực con người giữ vai trò cốt lõi, gia đình là nơi nuôi dưỡng, còn văn hóa tạo môi trường tinh thần để những giá trị đó được hình thành và phát huy.

Các đại biểu tham dự hội thảo (Ảnh: QH)

Tuy nhiên, quá trình hội nhập quốc tế và chuyển đổi số cũng đặt ra những thách thức mới, từ nguy cơ xói mòn bản sắc văn hóa, khoảng cách giữa các thế hệ đến tình trạng thương mại hóa quá mức những giá trị văn hóa, tâm linh.

Trước thực tế đó, ông Trần Vi Dân đề nghị tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, đổi mới phương thức quản lý, phát triển toàn diện con người Việt Nam và đề cao vai trò của văn hóa trong hoạt động chính trị, kinh tế, quản trị xã hội.

Ở góc độ bảo đảm an ninh con người và an ninh xã hội, Thiếu tướng, TS. Phạm Kim Đĩnh, Cục trưởng Cục Công tác đảng và công tác chính trị, Bộ Công an, cho rằng môi trường văn hóa lành mạnh có vai trò quan trọng trong phòng ngừa nguy cơ mất an ninh, trật tự, bảo vệ nhân phẩm, quyền lợi chính đáng của con người, củng cố kỷ cương và niềm tin xã hội.

Theo ông, xây dựng môi trường văn hóa cần gắn với trách nhiệm của các cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, nhà trường, gia đình, doanh nghiệp và sự tham gia của nhân dân. Đồng thời, cần xác định rõ cơ chế phối hợp liên ngành trong bảo vệ an ninh văn hóa, an ninh con người và an ninh xã hội.

Toàn cảnh hội thảo (Ảnh: QH)

Tháo gỡ điểm nghẽn thể chế để chuyển hóa di sản thành nguồn lực kinh tế

Bên cạnh những vấn đề lý luận, hội thảo dành sự quan tâm đáng kể đến thực tiễn phát triển văn hóa tại các địa phương, đặc biệt là những khó khăn trong khai thác di sản, phát triển công nghiệp văn hóa và huy động nguồn lực xã hội.

Chia sẻ kinh nghiệm của thành phố Huế, ông Trần Vũ Thùy Giang, Phó Chủ tịch UBND thành phố, cho biết, Huế có 8 di sản được UNESCO ghi danh, trong đó 6 di sản riêng của địa phương. Đây là nguồn tài nguyên quan trọng để phát triển du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, thiết kế sáng tạo, sản phẩm văn hóa số, thủ công mỹ nghệ và các ngành dịch vụ liên quan.

Thời gian qua, Huế đã triển khai nhiều mô hình phát huy giá trị di sản gắn với hoạt động kinh tế, du lịch. Các chương trình tái hiện Lễ Đổi gác, Lễ Thiết triều, Đại tiệc Hoàng cung… góp phần làm phong phú trải nghiệm của du khách. Thành phố cũng chuyển từ mô hình Festival tập trung sang Festival bốn mùa, tổ chức các hoạt động văn hóa quanh năm.

Trong lĩnh vực ẩm thực, Huế đã thống kê và phát huy giá trị 1.286 món ăn, bao gồm ẩm thực cung đình, dân gian và ẩm thực chay. Cùng với đó, đề án “Huế - Kinh đô Áo dài” được triển khai, với hơn 75% du khách nữ đến Huế trải nghiệm mặc áo dài, cổ phục.

Những sản phẩm văn hóa sáng tạo cũng từng bước được hình thành thông qua các chương trình nghệ thuật, lễ hội và ứng dụng công nghệ. Theo thông tin được lãnh đạo thành phố trình bày, Tuần lễ Âm nhạc Quốc tế Huế thu hút hơn 300.000 lượt khách; các hoạt động số hóa di sản bằng công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường tiếp tục được đẩy mạnh.

Ông Trần Vũ Thùy Giang, Phó Chủ tịch UBND thành phố Huế (Ảnh: QH)

Tuy nhiên, ông Trần Vũ Thùy Giang thừa nhận tiềm năng di sản lớn không đồng nghĩa với khả năng tự động hình thành một ngành kinh tế mạnh nếu thiếu cơ chế phù hợp.

Một trong những khó khăn lớn hiện nay là thiếu cơ chế hợp tác công - tư trong quản lý, khai thác và kinh doanh di sản. Địa phương chưa có đầy đủ đơn giá, định mức để xác định giá trị góp vốn với doanh nghiệp; đồng thời thiếu quy định cụ thể về định giá và thương mại hóa những sản phẩm được hình thành từ hoạt động số hóa di sản.

Đối với quỹ đất dành cho các trung tâm công nghiệp văn hóa, địa phương cũng gặp vướng mắc trong thực hiện đấu giá và áp dụng các chính sách ưu đãi tiền thuê đất do thiếu hướng dẫn cụ thể.

Từ thực tế này, lãnh đạo thành phố Huế kiến nghị ban hành Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng đề án lượng hóa giá trị kinh tế tổng thể của di sản thế giới và sớm hoàn thiện hướng dẫn về hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa.

Một đề xuất khác là tăng cường chia sẻ dữ liệu phục vụ quản lý du lịch, qua đó giúp địa phương đo lường chính xác hơn hiệu quả kinh tế của các festival và sự kiện văn hóa.

Nếu Huế đang tìm cách mở rộng giá trị kinh tế từ hệ thống di sản phong phú, thì tại xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An, bài toán đặt ra là làm thế nào giữ chân du khách và phát triển sản phẩm văn hóa đặc trưng.

TS. Nguyễn Thị Phương Thúy, Bí thư Đảng ủy xã Kim Liên, cho biết, địa phương mỗi năm đón khoảng 2,5 triệu lượt du khách. Tuy nhiên, phần lớn du khách chủ yếu đến thắp hương, viếng Bác rồi rời đi, trong khi các sản phẩm trải nghiệm còn đơn điệu.

TS. Nguyễn Thị Phương Thúy, Bí thư Đảng ủy xã Kim Liên (Ảnh: QH)

Theo bà, Kim Liên có những giá trị văn hóa đặc sắc như Làng Trù quê mẹ, Làng Sen quê cha, dân ca Ví, Giặm và không gian văn hóa gắn với mùa sen nở. Dù vậy, những lợi thế này chưa được khai thác tương xứng để hình thành các sản phẩm có khả năng kéo dài thời gian lưu trú và tạo thêm giá trị kinh tế.

Từ thực tiễn địa phương, bà đề xuất lựa chọn hai đến ba lĩnh vực có thế mạnh đặc trưng để tập trung phát triển; hỗ trợ nghệ nhân và doanh nghiệp sáng tạo, bảo đảm người giữ nghề có thể sống được bằng nghề.

Đáng chú ý, bà cho rằng hiệu quả phát triển văn hóa không nên chỉ được đánh giá bằng lượng khách tham quan, mà cần tính đến doanh thu từ sản phẩm văn hóa và nguồn lực được tái đầu tư cho di sản.

Kim Liên đang hướng đến xây dựng hệ sinh thái trải nghiệm đặc trưng, lấy hình ảnh hoa sen làm nhận diện thương hiệu, kết nối không gian dân ca Ví, Giặm và phát triển các tuyến trải nghiệm di sản giữa Nghệ An với Huế.

Từ những trường hợp cụ thể được trình bày tại hội thảo, GS.TS. Hồ Sĩ Quý, thành viên Tổ chuyên gia tư vấn cấp cao Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay chính là thể chế.

Theo ông, thể chế văn hóa chưa giải phóng hết sức sáng tạo và chưa tạo được hành lang phù hợp để di sản thực sự sống trong đời sống hiện đại.

Ông đánh giá cao những tham luận gắn với thực tiễn, đặc biệt là các kinh nghiệm từ Huế và Kim Liên, đồng thời nhấn mạnh việc tháo gỡ điểm nghẽn thể chế phải gắn với phát huy những giá trị căn bản của con người, nhất là chuẩn mực ứng xử tử tế, văn minh và có trách nhiệm.

Hoàn thiện chính sách, siết chặt kỷ luật thực thi và phát triển công nghiệp văn hóa

Từ những vấn đề được nhận diện, các diễn giả tập trung đề xuất giải pháp hoàn thiện thể chế, đổi mới phương thức quản trị và huy động nguồn lực để văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển.

PGS.TS. Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển văn hóa. Theo đó, Nhà nước không sáng tạo thay nghệ sĩ, không kinh doanh thay doanh nghiệp và không áp đặt thị hiếu công chúng, mà tập trung xây dựng môi trường thuận lợi, hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền tác giả, phát triển thị trường văn hóa minh bạch, hạ tầng số và nguồn nhân lực sáng tạo.

Trong mô hình này, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, doanh nghiệp đầu tư và phát triển thị trường, đội ngũ văn nghệ sĩ cùng cộng đồng sáng tạo ra giá trị, còn người dân là chủ thể, trung tâm và người thụ hưởng.

Đặc biệt, trong kỷ nguyên số, ông cho rằng không gian mạng cần được nhìn nhận là một không gian văn hóa thực sự. Bên cạnh việc ngăn chặn những nội dung xấu độc, cần tạo ra nhiều sản phẩm văn hóa Việt Nam hấp dẫn, có khả năng kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại.

Các đại biểu tham dự hội nghị (Ảnh: QH)

Cùng quan điểm về đổi mới thể chế, PGS.TS. Triệu Thế Hùng nhấn mạnh tầm nhìn của một quyết sách lớn chỉ được khẳng định khi chuyển hóa thành thể chế khả thi, được bảo đảm bằng nguồn lực, năng lực thực thi và đo lường bằng chất lượng đời sống văn hóa của nhân dân.

Trong tham luận về việc chuyển hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW thành chương trình hành động quốc gia, ông đề cập bốn điểm tựa quan trọng: xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh; xây dựng con người gắn với hệ giá trị quốc gia, gia đình và chuẩn mực con người; chuyển từ quản lý cấp phép sang quản trị hiện đại, kiến tạo phục vụ; đồng thời phát triển công nghiệp văn hóa trở thành ngành đóng góp ngày càng lớn cho nền kinh tế.

Theo mục tiêu được ông trình bày, công nghiệp văn hóa phấn đấu đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% GDP vào năm 2045.

Để triển khai, PGS.TS. Triệu Thế Hùng đề xuất chương trình hành động quốc gia được cấu trúc theo tám trụ cột liên thông, bao gồm hoàn thiện thể chế; xây dựng con người và môi trường văn hóa; bảo tồn, phát huy di sản; phát triển văn học nghệ thuật; công nghiệp văn hóa; chuyển đổi số; phát triển nguồn nhân lực; ngoại giao văn hóa và sức mạnh mềm.

Về tổ chức thực hiện, ông kiến nghị xây dựng khung đo lường và hệ thống chỉ số thống nhất; sớm ban hành văn bản hướng dẫn các cơ chế đặc thù; tổ chức thí điểm có kiểm soát tại địa phương; duy trì đối thoại chính sách thường niên và tăng cường giám sát chuyên đề của Quốc hội.

Những giải pháp này được đặt trong yêu cầu gắn kết trách nhiệm của bốn chủ thể: Nhà nước kiến tạo, cộng đồng giữ gìn, doanh nghiệp đầu tư và văn nghệ sĩ sáng tạo.

Ở góc độ bảo vệ môi trường văn hóa, Thiếu tướng Phạm Kim Đĩnh đề nghị Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật, tăng cường giám sát và xác định rõ cơ chế phối hợp liên ngành. Đồng thời, cần tạo điều kiện để người dân tham gia xây dựng, giám sát các chuẩn mực văn hóa, phát huy vai trò của gia đình, nhà trường và doanh nghiệp trong bảo vệ an ninh con người, an ninh xã hội.

Các đại biểu tham dự hội nghị (Ảnh: QH)

GS.TS, Trung tướng Trần Vi Dân cũng kiến nghị hoàn thiện đồng bộ hành lang pháp lý, đổi mới phương thức quản lý văn hóa, phát triển toàn diện con người Việt Nam và tăng cường mối liên hệ giữa văn hóa với kinh tế, du lịch, công nghiệp văn hóa và hợp tác quốc tế.

Đối với các địa phương, những đề xuất tập trung vào cơ chế khai thác di sản, huy động vốn đầu tư, phát triển sản phẩm sáng tạo và đo lường hiệu quả kinh tế từ hoạt động văn hóa.

Tại Huế, yêu cầu đặt ra là hoàn thiện cơ chế hợp tác công - tư, định giá sản phẩm số hóa di sản và tạo điều kiện phát triển các trung tâm công nghiệp văn hóa. Trong khi đó, Kim Liên ưu tiên phát triển những sản phẩm đặc trưng, hỗ trợ nghệ nhân, doanh nghiệp sáng tạo và bảo đảm hài hòa giữa khai thác kinh tế với gìn giữ giá trị di sản.

Bên cạnh các giải pháp về chính sách và nguồn lực, nhiều ý kiến cũng nhấn mạnh vai trò của kỷ luật thực thi. Báo cáo đề dẫn hội thảo xác định kỷ luật thực thi không chỉ là yêu cầu quản lý nhà nước, mà còn là biểu hiện của văn hóa trách nhiệm, nêu gương, thượng tôn pháp luật, nói đi đôi với làm và cam kết đi đôi với kết quả.

Từ nhận thức đó, việc phát triển văn hóa cần gắn với nâng cao chất lượng quản trị, xác định rõ trách nhiệm thực hiện và đánh giá kết quả bằng những chuyển biến cụ thể trong đời sống văn hóa của nhân dân.

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS. Triệu Thế Hùng cho biết, Ban Tổ chức sẽ tổng hợp các kết quả nghiên cứu, kiến nghị và đề xuất của các cơ quan, chuyên gia, nhà khoa học để xây dựng báo cáo kiến nghị chính sách, trình Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan chức năng.

Việc tổng hợp các kiến nghị nhằm cung cấp thêm luận cứ khoa học và thực tiễn phục vụ hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện, tạo điều kiện để những giá trị văn hóa Việt Nam tiếp tục được bảo tồn, phát huy và chuyển hóa thành nguồn lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.