Thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân đầu tư đổi mới sáng tạo

Thúc đẩy doanh nghiệp tư nhân đầu tư đổi mới sáng tạo

Nhiều tập đoàn lớn đã chủ động đầu tư mạnh cho nghiên cứu và phát triển (R&D), thành lập viện nghiên cứu, quỹ đầu tư mạo hiểm nội bộ và ứng dụng các công nghệ cốt lõi của CMCN 4.0 như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (big data), Internet vạn vật (IoT) vào sản xuất, kinh doanh.

ĐMST khó có thể bứt phá nếu thiếu một hành lang pháp lý vững chắc. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 (có hiệu lực từ ngày 1/10/2025), cùng với Luật Đầu tư 2020 và Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017, đã góp phần hình thành khuôn khổ pháp lý ngày càng hoàn thiện. Qua đó, tạo “luật chơi” rõ ràng, bảo đảm quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp khi đầu tư vào nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ.

Đây là tiền đề quan trọng giúp khơi dậy niềm tin, thúc đẩy dòng vốn tư nhân vào ĐMST - lĩnh vực vốn nhiều tiềm năng nhưng cũng tiềm ẩn không ít rủi ro.

Dù có nhiều chuyển biến tích cực, bức tranh ĐMST của khu vực tư nhân vẫn chưa thực sự tương xứng với tiềm năng. Mức đầu tư cho KHCN và ĐMST còn khiêm tốn, phân tán và thiếu tính bền vững. Nghịch lý đặt ra là tinh thần đổi mới ngày càng cao nhưng nguồn lực để hiện thực hóa lại chưa theo kịp.

Thiếu vốn vẫn là rào cản lớn nhất, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa và các startup. Ngay cả doanh nghiệp lớn cũng chịu áp lực chi phí vốn gia tăng và điều kiện tín dụng bị siết chặt, khiến nguồn lực dành cho R&D và chuyển đổi số bị hạn chế. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực công nghệ và R&D còn thiếu về số lượng, hạn chế về chất lượng, nhất là trong các lĩnh vực mũi nhọn như AI, khoa học dữ liệu, robot hay công nghệ sinh học.

Theo ông Lâm Đình Thắng, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh, thúc đẩy DNTN đầu tư vào công nghệ và ĐMST là nhiệm vụ chiến lược, có ý nghĩa quyết định đối với tương lai nền kinh tế. Điều này đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể với sự phối hợp đồng bộ giữa ba trụ cột: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, doanh nghiệp là chủ thể và hệ sinh thái đóng vai trò hỗ trợ.

Tuy nhiên, các chính sách hỗ trợ sẽ khó phát huy hiệu quả nếu bản thân doanh nghiệp không chủ động thay đổi. Doanh nghiệp cần đóng vai trò trung tâm trong quá trình ĐMST, từ việc đổi mới tư duy, xây dựng chiến lược đến phát triển nguồn nhân lực và phương thức hợp tác.

Thực tế cho thấy, không ít doanh nghiệp vẫn mang tư duy kinh doanh ngắn hạn, coi chi phí R&D là khoản đầu tư rủi ro. Do đó, cần thay đổi nhận thức theo hướng xem ĐMST là khoản đầu tư chiến lược, là điều kiện “sống còn” để phát triển bền vững. Đồng thời, doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa sáng tạo, sẵn sàng thử nghiệm và chấp nhận “thất bại có kiểm soát” như một phần tất yếu của quá trình đổi mới.

Theo TS. Phạm Thị Lý, trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, để thúc đẩy DNTN đầu tư vào ĐMST, cần cải cách chính sách tài chính công, đặc biệt là thuế và tín dụng, theo hướng đơn giản, thực chất và tự động.

Cụ thể, cần áp dụng rộng rãi cơ chế khấu trừ thuế R&D tự động; đồng thời, các ngân hàng thương mại nên xây dựng gói tín dụng chuyên biệt cho ĐMST với cơ chế thẩm định linh hoạt, ưu tiên đánh giá tiềm năng dự án thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp, kèm theo lãi suất ưu đãi.

Đáng chú ý, việc thành lập “Quỹ bảo lãnh tín dụng công nghệ” cấp quốc gia là cần thiết nhằm bảo lãnh cho các dự án khả thi, giảm rủi ro cho ngân hàng và khơi thông dòng vốn. Bên cạnh đó, cần tăng cường bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ để bảo vệ thành quả sáng tạo và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư dài hạn.

Ngoài ra, vốn vay ngân hàng không phải lúc nào cũng phù hợp với các dự án ĐMST có rủi ro cao. Vì vậy, Việt Nam cần phát triển thị trường tài chính chuyên biệt cho ĐMST, hoàn thiện khung pháp lý cho các quỹ đầu tư mạo hiểm và nhà đầu tư thiên thần - những nguồn vốn quan trọng đối với startup công nghệ.

Để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công, các chương trình hỗ trợ cần được thiết kế theo hướng có trọng tâm, tránh dàn trải. Chính phủ cần xác định rõ các lĩnh vực công nghệ mũi nhọn mà Việt Nam có lợi thế cạnh tranh để ưu tiên đầu tư.

Một số lĩnh vực tiềm năng gồm công nghệ nông nghiệp thông minh (AgriTech), công nghệ tài chính (FinTech), công nghệ phần mềm và AI ứng dụng, công nghệ sinh học phục vụ y tế và nông nghiệp. Việc tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực này sẽ góp phần tạo ra động lực tăng trưởng mới dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo.