Thuế xuất khẩu về 0%: ‘Cú hích’ cho phân bón Việt vươn xa

Đề xuất giảm thuế xuất khẩu về 0% được kỳ vọng sẽ giúp các doanh nghiệp phân bón tháo gỡ áp lực dư cung và gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế - ảnh: PV

Nghịch lý "tăng trưởng nhưng vẫn đầy rẫy khó khăn"

Năm 2026 đang chứng kiến những bước tiến đáng kể của ngành phân bón Việt Nam trên bản đồ thương mại quốc tế. Theo số liệu từ Cục Hải quan, chỉ trong 9 tháng đầu năm 2026, lượng phân bón xuất khẩu của nước ta đã đạt khoảng 2,2 triệu tấn, mang về kim ngạch gần 1,2 tỷ USD.

So với cùng kỳ năm trước, con số này ghi nhận mức tăng trưởng 31,6% về lượng và nhảy vọt tới 69% về giá trị. Tốc độ tăng trưởng về kim ngạch vượt xa sản lượng là một tín hiệu tích cực, phản ánh sự cải thiện của giá xuất khẩu bình quân hoặc những bước chuyển dịch hiệu quả trong cơ cấu mặt hàng xuất khẩu.

Tuy nhiên, với góc nhìn của những người làm kinh tế, những con số đầy lạc quan ấy không thể che lấp đi một bức tranh đa chiều với nhiều trăn trở. Kết quả xuất khẩu tích cực chưa đồng nghĩa với việc mọi doanh nghiệp đều đang xuôi chèo mát mái trong hoạt động sản xuất và kinh doanh. Thực tế hiện nay, nhiều nhà sản xuất trong nước đang phải đối mặt với nghịch lý, công suất sản xuất vượt quá nhu cầu tiêu thụ nội địa, nhưng vẫn phải oằn mình cạnh tranh với hàng nhập khẩu. Đồng thời, khi nỗ lực đưa sản phẩm vươn ra biển lớn, họ lại vấp phải rào cản chi phí và bất lợi từ chính sách thuế hiện hành.

Điển hình cho tình trạng dư cung trên thị trường nội địa là mặt hàng phân urê. Theo phân tích của bà Nguyễn Thị Hiền, Phó Tổng Giám đốc Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau, nhu cầu tiêu thụ urê tại thị trường Việt Nam hiện chỉ dao động ở mức 1,6 - 1,8 triệu tấn mỗi năm. Trong khi đó, tổng công suất của bốn nhà máy sản xuất urê nội địa đã lên tới khoảng 2,6 triệu tấn/năm. Cán cân cung - cầu lệch pha tạo ra lượng dư thừa tiềm năng khổng lồ, lên tới 800.000 - 1 triệu tấn mỗi năm.

Áp lực càng đè nặng khi mỗi năm, thị trường nội địa vẫn phải san sẻ thị phần cho khoảng 309.000 - 400.000 tấn urê nhập khẩu từ Trung Quốc, Indonesia và một số nguồn cung khác. Trong bối cảnh doanh nghiệp vừa phải loay hoay tìm đầu ra cho lượng hàng dư thừa, vừa chịu sức ép cạnh tranh về giá ngay trên sân nhà, xuất khẩu trở thành lối thoát sống còn để duy trì vận hành nhà máy. Thế nhưng, tại thị trường quốc tế, thuế xuất khẩu 5% đang trở thành một nút thắt kìm hãm.

Không chỉ urê, sản phẩm supe lân cũng chung cảnh ngộ. Chính sách thuế hiện hành tạo ra chênh lệch lớn giữa các sản phẩm. Việc supe lân phải chịu thuế 5% trong khi nhiều mặt hàng khác hưởng mức 0% đã làm giảm sức cạnh tranh của hàng Việt Nam trước đối thủ không bị áp thuế, đồng thời gia tăng áp lực tồn kho. Cùng với đó, các doanh nghiệp sản xuất phân NPK cũng phản ánh khó khăn khi phải chịu thuế nhập khẩu nguyên liệu (phân lân, kali), sau đó lại tiếp tục cõng thêm thuế xuất khẩu thành phẩm khiến chi phí bị đội lên đáng kể.

Cú hích chính sách: Hài hòa lợi ích doanh nghiệp và người nông dân

Nhận diện rõ những điểm nghẽn này, Bộ Tài chính vừa có động thái tháo gỡ mạnh mẽ khi gửi Bộ Tư pháp thẩm định dự thảo nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 26. Đáng chú ý nhất là đề xuất điều chỉnh thuế suất xuất khẩu đối với ba mặt hàng chiến lược gồm urê, supe lân và kali sulphat (SOP) từ mức 5% xuống 0%.

Đây được xem là đòn bẩy chính sách đúng thời điểm. Việc đưa thuế suất về 0% sẽ trực tiếp cắt giảm nghĩa vụ tài chính, tạo thêm dư địa cạnh tranh về giá cho doanh nghiệp trên trường quốc tế. Đơn cử, với một lô hàng xuất khẩu có trị giá tính thuế 10 tỷ đồng, chính sách mới sẽ giúp doanh nghiệp tiết kiệm ngay 500 triệu đồng. Sự hỗ trợ thiết thực này giúp doanh nghiệp thuận lợi hơn trong chào giá, ký kết hợp đồng và mở rộng thị trường.

Một số ý kiến lo ngại rằng việc đẩy mạnh xuất khẩu có thể làm tăng giá phân bón trong nước. Dù vậy, giới chuyên gia phân tích cho rằng không thể mặc nhiên đưa ra kết luận này. Với urê, công suất nội địa đang vượt xa nhu cầu chính là tấm đệm vững chắc bảo đảm nguồn cung ổn định. Hơn nữa, giá phân bón trong nước còn chịu sự chi phối bởi hàng loạt biến số vĩ mô như lượng hàng nhập khẩu, nhu cầu mùa vụ và giá nguyên liệu đầu vào toàn cầu (khí, năng lượng). Nếu nguồn cung ổn định và giá nguyên liệu hạ nhiệt, giá phân bón hoàn toàn có thể duy trì ở mặt bằng thuận lợi. Tuy nhiên, bài toán điều hành chính sách vẫn cần được đặt trong lăng kính song song: vừa tạo bệ phóng xuất khẩu, vừa phải đảm bảo người nông dân tiếp cận được nguồn hàng với giá bán lẻ hợp lý đúng thời điểm mùa vụ.

Bước vào những tháng cuối năm 2026, cánh cửa xuất khẩu phân bón đang mở ra nhiều cơ hội tăng trưởng nếu nhu cầu quốc tế duy trì tích cực. Đề xuất giảm thuế về 0% sẽ là luồng gió mới giúp các nhà sản xuất lớn giải tỏa tồn kho và nâng cao hiệu quả. Tuy nhiên, để chiến thắng trên thương trường quốc tế đầy khắc nghiệt, các doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, vẫn cần một chiến lược quản trị chi phí, vận tải và tỷ giá một cách chủ động và sắc bén.