Tín chỉ carbon lên sàn: Mở lối dòng vốn xanh

Sàn giao dịch carbon chính thức vận hành mở ra cơ chế định giá phát thải minh bạch và thúc đẩy dòng vốn đầu tư vào các dự án xanh - Ảnh minh họa

Từ kết quả giảm phát thải đến tài sản có thể giao dịch

Việc hệ thống giao dịch carbon trong nước chính thức đi vào hoạt động đánh dấu cột mốc quan trọng trong lộ trình hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050 của Việt Nam. Không chỉ tạo ra một công cụ kinh tế mới định giá giảm phát thải khí nhà kính, thị trường carbon còn được kỳ vọng sẽ định hình dòng vốn xanh, thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư mạnh mẽ hơn vào công nghệ sạch và phát triển bền vững.

Tuy nhiên, phía sau những giao dịch đầu tiên là một hệ thống quy chuẩn kỹ thuật và cơ chế vận hành chặt chẽ. Tín chỉ carbon không phải là “món quà” tự nhiên từ việc trồng rừng hay giảm phát thải, mà là một loại tài sản đặc biệt chỉ được hình thành sau quá trình xác minh nghiêm ngặt.

Việc Nghị định số 180/2026/NĐ-CP về dịch vụ hấp thụ carbon rừng đi vào thực thi đã thu hút sự quan tâm lớn từ các chủ rừng, doanh nghiệp và nhà đầu tư. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn không ít hiểu lầm về cách hình thành tín chỉ carbon.

Một trong những quan niệm phổ biến hiện nay là chỉ cần trồng thêm cây hoặc bảo vệ rừng sẽ tự động tạo ra tín chỉ để bán trên thị trường. Theo các cơ quan quản lý, đây là cách hiểu chưa đầy đủ.

Bà Nghiêm Phương Thúy, đại diện Phòng Khoa học Công nghệ và Hợp tác quốc tế (Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm) cho biết, lượng giảm phát thải mới chỉ là nguyên liệu đầu vào. Để trở thành tín chỉ carbon có giá trị thương mại, dự án phải trải qua chuỗi quy trình khép kín gồm xây dựng dự án, đăng ký, đo đạc, báo cáo, thẩm định và xác minh kết quả theo các tiêu chuẩn được quy định. Chỉ sau khi được cơ quan có thẩm quyền cấp tín chỉ, tài sản này mới đủ điều kiện để chuyển nhượng hoặc giao dịch trên thị trường.

Điều này cũng lý giải vì sao các tổ chức quốc tế đặc biệt quan tâm đến cơ chế vận hành của thị trường carbon Việt Nam. Đại diện Quỹ Phát triển Nông nghiệp Quốc tế (IFAD) đặt câu hỏi về tính hợp lệ của các mô hình nông - lâm kết hợp; WWF Việt Nam quan tâm đến việc hạch toán kết quả giảm phát thải vào Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC); trong khi Forest Trends đề cập vai trò của các hộ gia đình sở hữu rừng.

Theo cơ quan quản lý, Nghị định 180 hiện mới áp dụng đối với các tổ chức có tư cách pháp nhân. Vì vậy, các hộ gia đình không thể tự đăng ký dự án carbon mà phải liên kết hoặc ủy quyền cho tổ chức đủ điều kiện để thực hiện.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cũng đề xuất cần minh bạch dữ liệu dự án và xây dựng cơ chế quản trị rủi ro dài hạn. Đại diện Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cho biết sẽ nghiên cứu áp dụng cơ chế lập lượng dự phòng nhằm xử lý nguy cơ đảo nghịch phát thải, qua đó nâng cao độ tin cậy của tín chỉ carbon Việt Nam trên thị trường.

Để trở thành hàng hóa trên thị trường (tín chỉ carbon) phải trải qua quy trình đo đạc, thẩm định, xác minh và cấp chứng nhận theo quy định - Ảnh minh họa

Thiết lập “luật chơi” cho thị trường carbon

Nếu việc hình thành tín chỉ carbon được kiểm soát chặt chẽ ở khâu chuyên môn, thì quá trình giao dịch lại được vận hành theo các nguyên tắc của thị trường tài chính hiện đại.

Theo Nghị định số 29/2026/NĐ-CP, toàn bộ giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon được thực hiện tập trung trên hệ thống của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), ngoại trừ một số trường hợp chuyển quyền sở hữu đặc thù theo quy định.

Ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc HNX cho biết, thị trường carbon được xây dựng trên ba nguyên tắc cốt lõi là công khai, công bằng và các bên tự chịu trách nhiệm đối với quyết định giao dịch.

Để bảo đảm tính minh bạch và hạn chế rủi ro, HNX áp dụng hàng loạt cơ chế kiểm soát. Trước hết là tập trung hóa toàn bộ hoạt động mua bán trên một nền tảng thống nhất, giúp cơ quan quản lý theo dõi đầy đủ dòng giao dịch.

Một nguyên tắc quan trọng khác là tách bạch tài sản. Mặc dù nhà đầu tư có thể sử dụng chung tài khoản chứng khoán hiện hữu, nhưng tài sản carbon vẫn được hạch toán độc lập, qua đó giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng giám sát.

Đặc biệt, cơ chế ký quỹ được thiết kế theo hướng bảo đảm an toàn tuyệt đối. Trước khi giao dịch được xác lập, bên mua phải có đủ tiền, còn bên bán phải sở hữu đầy đủ tín chỉ hoặc hạn ngạch phát thải. Sau khi lệnh được khớp, hàng và tiền sẽ được chuyển giao đồng thời, hạn chế tối đa nguy cơ mất khả năng thanh toán.

Những nguyên tắc này tạo nền tảng cho một thị trường minh bạch ngay từ giai đoạn đầu hình thành, đồng thời góp phần xây dựng niềm tin cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Định hình dòng vốn xanh cho nền kinh tế

Kết quả bước đầu cho thấy hệ thống đã vận hành ổn định. Trong phiên giao dịch khai trương ngày 29/6/2026, sàn ghi nhận 1.210 hạn ngạch phát thải được chuyển nhượng thành công với tổng giá trị hơn 161 triệu đồng. Hệ thống kết nối giữa HNX, Trung tâm Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) cùng Hệ thống đăng ký quốc gia vận hành thông suốt.

Quy mô giao dịch hiện còn khiêm tốn do giai đoạn 2026-2028 chủ yếu dành cho nhóm doanh nghiệp phát thải lớn và các nhà đầu tư tổ chức. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định đây là bước đi mang tính nền móng để Việt Nam từng bước hình thành thị trường carbon hoàn chỉnh, đồng bộ với xu hướng quốc tế.

Quan trọng hơn, sự ra đời của sàn giao dịch carbon đã chuyển hóa một khái niệm vốn mang tính khoa học thành tài sản có giá trị kinh tế. Khi chi phí phát thải được lượng hóa bằng giá thị trường, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực đầu tư vào công nghệ sạch, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và giảm phát thải thay vì tiếp tục phụ thuộc vào mô hình tăng trưởng truyền thống.

Trong dài hạn, thị trường carbon không chỉ là công cụ thực hiện mục tiêu Net Zero mà còn là hạ tầng mềm quan trọng để thu hút dòng vốn xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu và thúc đẩy nền kinh tế chuyển đổi theo hướng tăng trưởng xanh, phát triển bền vững.