Ba trụ cột của kinh tế di sản hiện đại: Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng

Trí tuệ trở thành động lực của văn hóa

Việt Nam sở hữu hệ thống di sản phong phú bao gồm di sản vật thể, phi vật thể, tri thức dân gian và làng nghề truyền thống. Tuy nhiên, nguồn lực này vẫn chưa được chuyển hóa tương xứng thành động lực phát triển kinh tế, dù mục tiêu đặt ra là các ngành công nghiệp văn hóa sẽ đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045. Cũng từ thực tế đó, Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu phát triển kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trên nền tảng giá trị văn hóa dân tộc; trong đó, sở hữu trí tuệ giữ vai trò quan trọng trong việc xác lập quyền, bảo vệ thành quả sáng tạo và tạo cơ sở pháp lý cho hợp tác, đầu tư và thương mại hóa.

Do đó, nếu chúng ta không có cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, các giá trị sáng tạo sẽ khó có thể trở thành hàng hóa và là tài sản có giá trị kinh tế. Nghị quyết 299/NQ-CP ngày 29/9/2026 của Chính phủ bổ sung định hướng kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo, chuyển hóa giá trị truyền thống thành tài sản trí tuệ, sản phẩm và thị trường. Bà Hoàng Thị Thanh Hằng, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Khoa học Công nghệ và Giáo dục cho biết: di sản, lịch sử, nghệ thuật, làng nghề, ẩm thực hay sản vật địa phương đều chứa đựng chất liệu để phát triển tài sản trí tuệ (IP). Lấy cây dừa làm ví dụ. Ngoài nước dừa, dầu dừa hay đồ thủ công mỹ nghệ, cây dừa còn gắn với con người, nghề truyền thống và câu chuyện của vùng đất. Những chất liệu này có thể được sử dụng để xây dựng nhân vật, nội dung và trải nghiệm văn hóa. Nhưng để có tác phẩm hấp dẫn, vẫn cần người hiểu chất liệu và biết cách kể chuyện cho công chúng.

Bà Huỳnh Đinh Thái Linh, Giám đốc điều hành World Trade Center Binh Duong New City, đại diện Vietnam Licensing Expo, cho rằng Việt Nam đang có một nguồn tài nguyên rất lớn nhưng chưa được định hình đầy đủ thành tài sản có khả năng lưu giữ và phát triển lâu dài. Bài toán này đặc biệt rõ khi nhìn vào các bảo tàng lịch sử - nơi đang lưu giữ một nguồn chất liệu văn hóa khổng lồ. Đó không chỉ là những hiện vật được trưng bày, mà còn có tư liệu, hình ảnh, hoa văn, nhân vật, địa danh, câu chuyện, ký ức cộng đồng và những tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Nếu được khai thác đúng cách, mỗi chất liệu đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho một cách kể mới.

Trong khi đó, bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.Hồ Chí Minh cho biết, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự phối hợp giữa các đơn vị. Phía bảo tàng chủ yếu có đội ngũ làm nội dung và sở hữu các chất liệu, nhưng cần phối hợp với các nhà sáng tạo, những đơn vị cấp phép và các bên có khả năng đưa sản phẩm ra thị trường nhằm đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng, phục vụ đông đảo công chúng hơn. Đặc biệt, để phát triển các sản phẩm công nghệ, bảo tàng cần hợp tác với các đơn vị truyền thông có khả năng hỗ trợ về kỹ thuật và công nghệ, qua đó tạo ra những sản phẩm có thể đưa ra thị trường và nâng cao giá trị của IP văn hóa.

Dưới góc độ giáo dục, TS. Phạm Huy Quang, Hiệu trưởng Trường Đâị học Sân khấu – Điện ảnh TP Hồ Chí Minh cho biết, kiến thức về IP còn là khoảng trống trong đào tạo. Các cơ sở đào tạo hiện nay chưa quan tâm đầy đủ đến vấn để bản quyền. Sinh viên thường dùng kịch bản có sẵn làm phim tốt nghiệp; làm lại một bộ phim hoặc đưa âm nhạc vào bài tập với suy nghĩ đây chỉ là hoạt động học tập. Những tình huống đó cần được hướng dẫn để người học hiểu quyền sử dụng tác phẩm. Kiến thức này phải được trang bị sớm nhưng việc tìm người giảng dạy có chuyên môn phù hợp, đồng thời đáp ứng yêu cầu của nhà trường còn khó khăn.

Cùng chung nhận định này, bà Huỳnh Đinh Thái Linh, Tổng Giám đốc WTC Becamex cho rằng tư duy IP phải được hình thành ngay từ khâu đầu tiên cùng với đạo diễn, chứ không phải đợi làm xong phim mới tính đến IP. Vòng đời của một IP có thể kéo dài 50 năm. "Hiện nay chúng ta thường chỉ dừng lại ở việc phim ra rạp thu được bao nhiêu tỷ chứ chưa nghĩ đến việc khai thác IP. Cần phải thay đổi cách tư duy, thậm chí có thể chiếu phim miễn phí để kiếm nguồn thu từ khai thác bản quyền IP kèm theo. Chúng ta đang đào tạo diễn viên, đạo diễn nhưng thiếu vắng các nhà sản xuất có tư duy phát triển hệ sinh thái IP dài hạn", bà Huỳnh Đinh Thái Linh nhấn mạnh.

Để giải quyết những thách thức này, bà Dư Thị Mai Linh, Giám đốc Chiến lược Công ty Ann Group cho rằng, khi di sản được chuyển hóa thành sản phẩm sáng tạo – từ thiết kế mỹ thuật, sản phẩm lưu niệm, chương trình trải nghiệm đến nội dung số – thì quyền sở hữu trí tuệ trở thành yếu tố quyết định để bảo vệ giá trị và bảo đảm lợi ích cho các bên liên quan. Do đó cần đến yếu tố hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Đây chính là mô hình “ba trụ cột” của kinh tế di sản hiện đại.

Nhà nước đóng vai trò xây dựng chính sách và bảo vệ pháp lý. Doanh nghiệp đóng vai trò sáng tạo và thương mại hóa. Cộng đồng đóng vai trò giữ gìn bản sắc và truyền tải giá trị văn hóa. Khi ba yếu tố này kết hợp hài hòa, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực kinh tế có khả năng tạo ra giá trị gia tăng bền vững, bà Dư Thị Mai Linh khẳng định.

Trên cơ sở đó một chuyên gia đề xuất, trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ theo hướng phù hợp với đặc thù của di sản văn hóa. Điều này bao gồm việc xây dựng các cơ chế bảo hộ phù hợp cho tri thức truyền thống và các biểu đạt văn hóa dân gian – những yếu tố có giá trị lớn nhưng thường khó định danh theo các tiêu chuẩn pháp lý thông thường. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý và khai thác di sản. Công nghệ không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn mở ra những phương thức mới để tiếp cận công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Những trải nghiệm thực tế ảo, bảo tàng số hay nền tảng nội dung số có thể trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Đồng thời, cần xây dựng văn hóa tôn trọng sở hữu trí tuệ trong cộng đồng. Đây là yếu tố mang tính nền tảng, bởi luật pháp dù chặt chẽ đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu không có sự đồng thuận của xã hội; cần nhìn nhận di sản không chỉ là tài sản của quá khứ mà còn là nguồn lực của tương lai. Khi được bảo vệ và khai thác đúng cách, di sản có thể trở thành một ngành kinh tế quan trọng, góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập và quảng bá hình ảnh quốc gia, vị chuyên gia này khẳng định.