Đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng: Điểm yếu cấu trúc kinh tế

Hội thảo “Biến động địa - chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng”

Áp lực lan rộng từ chuỗi cung ứng năng lượng đến phân bón

Ngày 9/4, Viện Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh tổ chức Hội thảo “Biến động địa - chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng”, thu hút nhiều chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp tham gia.

Tại hội thảo, các ý kiến đều thống nhất rằng, xung đột địa chính trị, đặc biệt tại Trung Đông, đang tạo ra những cú sốc lan rộng tới chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, kéo theo tác động trực tiếp đến nhiều ngành kinh tế, trong đó có phân bón - lĩnh vực gắn chặt với cả an ninh năng lượng và an ninh lương thực.

Theo TS. Phùng Hà - Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam, mỗi năm Việt Nam sử dụng khoảng 9 - 10,5 triệu tấn phân bón vô cơ và 3 - 5 triệu tấn phân bón hữu cơ. Trong đó, phân đạm urê giữ vai trò chủ lực với nhu cầu khoảng 1,8 triệu tấn/năm, trong khi năng lực sản xuất trong nước đạt khoảng 2,6 triệu tấn từ bốn nhà máy lớn gồm Đạm Phú Mỹ, Đạm Cà Mau, Đạm Hà Bắc và Đạm Ninh Bình.

Tuy nhiên, sự chủ động này chỉ giới hạn ở một số chủng loại. Nhiều loại phân bón khác như DAP, kali cùng các nguyên liệu đầu vào quan trọng vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu. Đáng chú ý, kali hiện vẫn phải nhập khẩu hoàn toàn, còn amoniac và lưu huỳnh - hai nguyên liệu then chốt - lại chịu tác động trực tiếp từ biến động năng lượng toàn cầu.

Theo đánh giá của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, phân bón đóng góp tới 40 - 60% năng suất nông nghiệp, đồng thời chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí đầu vào sản xuất. Điều này khiến mọi biến động về giá và nguồn cung phân bón đều tác động mạnh tới sản xuất nông nghiệp.

TS. Phùng Hà cho biết, một trong những rủi ro lớn nhất hiện nay là nguy cơ gián đoạn vận tải tại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược của năng lượng và hóa chất toàn cầu. Mỗi năm, có khoảng 15 - 20 triệu tấn amoniac từ Trung Đông đi qua khu vực này để tới châu Á và châu Âu.

“Khi nguồn cung này bị gián đoạn, hàng loạt nhà máy sản xuất phân bón trên thế giới, trong đó có Việt Nam, sẽ đối mặt nguy cơ thiếu nguyên liệu”, ông Hà cảnh báo.

Thực tế, Việt Nam hiện vẫn phải nhập khẩu phần lớn lưu huỳnh từ Trung Đông. Giá mặt hàng này thời gian qua đã tăng 2,5 - 3 lần, thậm chí có thời điểm “không có hàng để mua”, gây áp lực lớn lên các nhà máy sản xuất DAP và supe lân trong nước.

Tác động nhanh chóng lan sang thị trường nội địa. Giá phân bón hiện tăng khoảng 40 - 50%, trong khi giá nguyên liệu đầu vào tăng mạnh hơn nhiều, như lưu huỳnh tăng gấp 2 - 2,5 lần. Khảo sát tại nhiều địa phương cho thấy, chi phí vật tư nông nghiệp tăng cao trong khi giá nông sản có xu hướng giảm, buộc nông dân phải điều chỉnh kế hoạch sản xuất, thậm chí giảm vụ để hạn chế thua lỗ.

Không chỉ riêng ngành phân bón, các lĩnh vực khác cũng chịu ảnh hưởng từ biến động năng lượng. Theo TS. Hà Huy Ngọc (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới), xung đột Trung Đông đang làm gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, khiến giá xăng dầu tăng nhanh.

Tại Việt Nam, trong tháng 3/2026, giá xăng E5 A92 đã tăng 26,2% và dầu diesel tăng 57,4% so với bình quân tháng trước. Sự gia tăng này kéo theo chi phí vận tải, logistics và sản xuất leo thang, tạo áp lực lan tỏa lên nhiều nhóm hàng hóa.

Hiện tổng nhu cầu xăng dầu và khí đốt của Việt Nam khoảng 26,65 triệu tấn, trong khi nguồn cung nội địa chỉ đáp ứng khoảng 54,4%. Phần còn lại phải nhập khẩu, trong đó Trung Đông chiếm tỷ trọng lớn, khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các cú sốc địa chính trị.

Những diễn biến này cho thấy, thách thức không chỉ nằm ở việc đảm bảo nguồn cung trong ngắn hạn, mà còn là bài toán làm chủ hệ thống năng lượng trong trung và dài hạn, khi Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu nhiên liệu, công nghệ và hạ tầng.

Tái cấu trúc ưu tiên năng lượng

Từ góc độ chính sách, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho rằng, Việt Nam cần xem xét lại thứ tự ưu tiên trong phân bổ nguồn lực, trong đó đặt năng lượng vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển.

Hiện nay, nhiều dự án hạ tầng giao thông đang thu hút nguồn vốn lớn, trong khi năng lượng - yếu tố đầu vào thiết yếu của mọi ngành kinh tế - chưa được đầu tư tương xứng. Theo bà Lan, các dự án quy mô lớn như đường sắt cao tốc Bắc - Nam có thể cân nhắc giãn tiến độ để dành nguồn lực cho phát triển năng lượng.

“Nếu không đảm bảo đủ và ổn định nguồn năng lượng, các ngành công nghiệp khác sẽ khó phát triển bền vững”, bà Lan nhấn mạnh.

Theo bà Lan, định hướng phát triển các ngành công nghệ cao như bán dẫn đang đặt ra yêu cầu rất lớn về năng lượng, đặc biệt là điện sạch và ổn định. Điều này đòi hỏi ngành năng lượng không chỉ tăng về sản lượng mà còn nâng cao chất lượng và tính bền vững.

Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn hiện nay là sự thiếu đồng bộ trong phát triển năng lượng tái tạo, đặc biệt ở khâu lưu trữ và truyền tải điện.

“Chúng ta đã phát triển mạnh nguồn điện tái tạo, nhưng lại chưa chú trọng đúng mức đến hệ thống lưu trữ - yếu tố bắt buộc để khai thác hiệu quả nguồn năng lượng này”, bà Lan nhận định.

Bên cạnh đó, việc một số dự án vẫn phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch như than và dầu cũng đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh chiến lược phù hợp với xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu.

Một điểm nhấn quan trọng khác là vai trò của khu vực tư nhân trong phát triển năng lượng. Dù được xác định là động lực quan trọng, khu vực này vẫn gặp nhiều rào cản trong tiếp cận vốn, đất đai và cơ hội đầu tư.

Theo bà Lan, cần có cơ chế minh bạch, công bằng để khu vực tư nhân thực sự phát huy vai trò, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo và hạ tầng kỹ thuật.

Song song đó, Việt Nam cũng cần đẩy mạnh “ngoại giao năng lượng”, tận dụng các mối quan hệ đối tác chiến lược để bảo đảm nguồn cung trong bối cảnh thế giới biến động.

Trước những thách thức hiện nay, TS. Phùng Hà cho rằng, ưu tiên trước mắt là bảo đảm nguồn cung phân bón cho sản xuất nông nghiệp trong nước. Doanh nghiệp cần duy trì sản xuất ổn định, tiết kiệm năng lượng và tối ưu nguyên liệu đầu vào.

Việc nghiên cứu, phát triển các loại phân bón hiệu quả cao (EEF) cũng được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm chi phí và nâng cao hiệu quả sử dụng.

Trong bối cảnh giá thế giới biến động, một số doanh nghiệp được khuyến nghị điều chỉnh kế hoạch xuất khẩu để ưu tiên thị trường nội địa, đồng thời đa dạng hóa nguồn nhập khẩu nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Đông.

Về dài hạn, TS. Phùng Hà đề xuất xây dựng chương trình khoa học – công nghệ về phân bón, phát triển sản phẩm mới và giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu. Đồng thời, cần xây dựng chiến lược phát triển ngành phân bón gắn với an ninh năng lượng và an ninh lương thực.

Ở tầm rộng hơn, bà Phạm Chi Lan khuyến nghị Việt Nam cần rà soát lại chiến lược công nghiệp hóa, lựa chọn các ngành có hiệu quả cao, tiết kiệm năng lượng và có lợi thế cạnh tranh dài hạn.

“Không thể tiếp tục công nghiệp hóa theo cách cũ, chạy theo quy mô mà bỏ qua hiệu quả sử dụng năng lượng và tính bền vững”, bà Lan nhấn mạnh.

Ngoài ra, việc phát triển công nghiệp phụ trợ cũng cần được chú trọng nhằm nâng cao tính tự chủ, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu và tăng hiệu quả lan tỏa của đầu tư.