Làng lụa Vạn Phúc là tâm điểm du lịch làng nghề Hà Nội: “Mơ về nơi xa lắm”!

Từ lụa tơ tằm sang lụa bóng…

Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc đã tồn tại cả nghìn năm nay. Trong quá khứ và trong những câu ca dao, lụa Vạn Phúc đã có một sức hút đặc biệt. Tuy nhiên, dần dần, câu chuyện đã đi theo một hướng khác.

Trong vài năm trở lại đây giá tơ tằm đã tăng lên rất nhiều. Nếu như năm 2009 giá tơ là 450 đồng/kg đến năm 2010 đã là 1,1 triệu đồng/kg. Một chiếc áo lụa cần tới 2,3 đến 2,5m lụa. Chi phí cho một chiếc áo lụa lên tới mức 500.000 đến 1 triệu đồng. Trong khi giá các sản phẩm có chất liệu tơ bóng (một loại sợi tổng hợp của Trung Quốc - PV) có giá chỉ từ 60.000 đến 150.000 ngàn/sản phẩm. Bởi vậy nhiều cơ sở kinh doanh ở làng lụa Vạn Phúc cố tình “nhập nhèm” giữa hai loại sản phẩm này để hưởng sự “chênh lệch” lớn về giá cả. Điều này khiến thương hiệu “lụa Vạn Phúc” đang bị mất niềm tin ở khách hàng.

Xưởng dệt lụa truyền thống của làng lụa Vạn Phúc. (Ảnh: MH)

Cụ Viên, 86 tuổi, người đã có hơn 70 năm gắn bó với nghề dệt lụa tơ tằm Vạn Phúc thở dài: “Bây giờ toàn dệt tơ bóng. Làm nó còn có công chứ dệt tơ tằm bây giờ bán thì lỗ. Khung dệt tơ tằm ngày xưa nay chuyển sang dệt lụa bóng cả. Sống với nghề nhưng bây giờ thất bại rồi. Buồn lắm!”. Khi tìm tới nhà cụ Triệu Văn Mão, người được coi “báu vật nhân văn sống” của làng lụa Vạn Phúc, thì cụ đã “đi xa” cách đây 2 năm. Xưởng dệt nay do con dâu của cụ - bà Nguyễn Thị Tâm quản lý. Đây là một trong hai cơ sở dệt lụa tơ tằm truyền thống còn lại của làng. Trong số 13 khung cửi của xưởng chỉ có một khung cửi và một máy se thoi hoạt động, nhiều khung cửi đã hư hỏng không sử dụng được. Máy suốt, máy hồ cũng bị bỏ không.

Cụ Thiện, thôn Độc Lập có 2 người con trai đang sở hữu 30 khung cửi ngày ngày vẫn dệt lụa bóng, cũng than thở: “Ngày xưa, tôi dạy chúng dệt lụa tơ tằm. Bây giờ chúng chuyển sang dệt lụa bóng hết”. Những nghệ nhân thuộc “thế hệ vàng” của làng lụa Vạn Phúc ngày ấy, giờ đây chỉ còn biết nhìn xa xăm về “một thời vang bóng” của làng nghề quê hương.

…và “nhuộm” hóa chất cho dòng sông

Theo ghi nhận của chúng tôi cũng như dư luận quanh làng lụa Vạn Phúc, vài năm trở lại đây, hóa chất sau quá trình nhuộm lụa của làng Vạn Phúc đã được xả thẳng ra sông Nhuệ gây nên tình trạng ô nhiễm trầm trọng.

Để tìm hiểu một cách cụ thể, chúng tôi đã “thâm nhập” vào một cơ sở chuyên nhuộm và tẩy rửa lụa. Những thùng dung dịch nhuộm lụa đen sì sộc mùi lên hăng hắc đến váng vất đầu óc. Ông T., người có “thâm niên” đã 7 năm làm ở cơ sở này cho biết: “Đây là loại nhẹ đấy, còn có nhiều thứ mùi nồng hơn nữa”. Vẫn theo ông T., sau khi nhuộm xong, các thùng dung dịch này được xả thẳng xuống cống và chảy ra sông Nhuệ mà không qua bất cứ một khâu xử lý nào.

Theo khảo sát và nghiên cứu của khoa Hóa học, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, nguồn nước chảy ra từ các cơ sở nhuộm ở làng lụa Vạn Phúc chứa nồng độ các chất hóa học độc hại như: N2CO3, CH3COOH, H2S, NA2S... cao hơn tiêu chuẩn cho phép từ 3 - 8 lần. Tiếp xúc lâu dài với các hóa chất này có thể dẫn tới các bệnh về hô hấp, mắt, viêm mũi, viêm xoang và đặc biệt là ung thư. Nghiêm trọng hơn, các hóa chất này đang ngấm vào mạch nước ngầm sinh hoạt của người dân trong làng gây nên mùi tanh, hôi và gây nên nhiều căn bệnh nguy hiểm. Theo bà Phương, Trạm trưởng Trạm y tế phường Vạn Phúc: Trong năm 2011, phường có 463 người mắc bệnh viêm hô hấp, 36 người viêm phế quản, 87 người viêm phổi, 82 người mắc bệnh tiêu chảy... 15/42 người tử vong do mắc bệnh ung thư.

Ông Đỗ Văn Sinh - Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Vạn Phúc cho biết: Ở Vạn Phúc có 22 cơ sở chuyên làm nghề nhuộm và tẩy rửa cho 700 cơ sở tham gia sản xuất lụa. Mỗi năm cho ra đời khoảng 4.000 - 5.000 m lụa, tương đương khoảng 400 kg lụa. Cứ 10 kg lụa mất 300 gam hóa chất nhuộm, 30 lít nước tẩy rửa. Mỗi năm, hàng trăm kg hóa chất và hàng nghìn lít nước tẩy rửa cứ thế xả thẳng ra sông Nhuệ. Tình trạng này đã kéo dài hơn 10 năm. Các cơ quan chức năng đã nhiều lần “tuýt còi” những cơ sở thải hóa chất độc hại ra môi trường. Tuy nhiên đâu vẫn vào đấy, các cơ sở này vẫn vô tư “đầu độc” sông Nhuệ.

Cách đây 5, 6 năm tổ chức JICA (Nhật Bản) có về đây khảo sát về tình trạng ô nhiễm môi trường. Họ đã đến nhưng không làm được. Bởi nước thải được xả ra từ từng cơ sở sản xuất. Họ có quay lại khảo sát một lần nữa nhưng vốn đầu tư để xử lý ô nhiễm là quá lớn nên họ đã... không còn quay lại nữa. Chủ một cơ sở dệt lụa cho biết.

Gần đây, Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch Hà Nội đã tiến hành khảo sát để xây dựng một số tuyến, điểm tham quan tại làng lụa Vạn Phúc, đây là hướng đi đúng đắn. Tuy nhiên, trên thực tế, các vấn đề về “chất lượng” lụa và ô nhiễm môi trường từ việc nhuộm màu cho lụa ở Vạn Phúc đang là trở ngại lớn. Nhiều người đánh giá: để Vạn Phúc là tâm điểm du lịch làng nghề Hà Nội trong tương lai, hãy còn là điều “mơ về nơi xa lắm”!

Lê Đại – Hoa Quỳnh