Logistics xanh - lời giải cho sức ép chi phí và tiêu chuẩn bền vững

Hiện tại, hệ thống logistics Việt Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào vận tải đường bộ vốn là phương thức tốn kém và phát thải cao. Khoảng 75% lượng hàng hóa được luân chuyển bằng xe tải, trong khi vận tải đường biển chỉ chiếm 12% và đường sắt mới đạt khoảng 2%. Sự mất cân đối này khiến chi phí logistics của Việt Nam khá cao so với các nước trong khu vực. Đáng lo hơn, 95% phương tiện giao thông phục vụ vận tải hàng hóa vẫn chạy bằng nhiên liệu hóa thạch, tạo ra lượng phát thải lớn và làm giảm khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường của EU, Mỹ hay Nhật Bản.

Theo TS. Trần Minh Tuấn, chuyên gia kinh tế logistics, nguyên nhân lớn nhất của chi phí cao và phát thải lớn nằm ở “điểm nghẽn kép” về phương thức vận tải và hạ tầng xanh. Chúng ta đang phụ thuộc quá nhiều vào đường bộ trong khi đường biển, đường thủy hay đường sắt là những phương tiện rẻ hơn và phát thải thấp hơn nhưng chưa được khai thác đúng tiềm năng. Để giảm chi phí và “xanh hóa” cùng lúc, Việt Nam bắt buộc phải chuyển đổi mạnh sang mô hình logistics xanh.

Đại diện Công ty Vạn Hải Group, doanh nghiệp logistics tại Bình Dương chia sẻ, Việt Nam phải chuyển đổi ngay từ bây giờ, nếu không xanh hóa thì cơ hội xuất khẩu bị thu hẹp và chính doanh nghiệp cũng khó cạnh tranh ngay trên sân nhà.

Trong vài năm gần đây, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu bước vào quá trình chuyển đổi, dù bước đi còn dè dặt. Một số hãng logistics lớn đã thử nghiệm xe tải điện trong giao nhận nội đô; các cảng biển tại Hải Phòng, Cái Mép - Thị Vải triển khai mô hình “cảng xanh” với cần cẩu điện hóa và giảm dần thiết bị chạy dầu. Nhiều đơn vị phân phối hàng hóa đã ứng dụng hệ thống quản lý vận tải (TMS) nhằm tối ưu tuyến đường, giảm nhiên liệu tới 10 - 15%.

Theo bà Trần Thu Hà, Giám đốc vận hành một doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, lợi ích của logistics xanh không chỉ nằm ở việc đáp ứng tiêu chuẩn thị trường, mà còn giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí, tăng sức cạnh tranh.

Tuy vậy, chuyển đổi xanh không phải con đường dễ đi, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa đang chiếm hơn 90% tổng số doanh nghiệp logistics. Nhiều doanh nghiệp thẳng thắn cho biết họ muốn đầu tư xe điện, kho lạnh tiết kiệm năng lượng hay hệ thống quản trị số, nhưng chi phí ban đầu quá cao, trong khi cơ chế hỗ trợ từ phía Nhà nước chưa thực sự mạnh.

Ở góc nhìn chính sách, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần một chiến lược tổng thể và mạnh tay hơn để thúc đẩy logistics xanh. Trước hết là hoàn thiện quy hoạch hạ tầng vận tải đa phương thức, ưu tiên tăng tỷ trọng đường sắt và đường thủy nội địa là những phương thức vừa rẻ, vừa xanh hơn đường bộ. Cùng với đó là ban hành bộ tiêu chí quốc gia về logistics xanh để doanh nghiệp có căn cứ đầu tư; đồng thời triển khai cơ chế tín dụng xanh, ưu đãi thuế cho phương tiện sử dụng năng lượng sạch.

Còn ông Tuấn đề xuất, Nhà nước cần hỗ trợ các trung tâm logistics xanh, cảng cạn xanh, kho bãi sử dụng năng lượng tái tạo. Đây sẽ là hạt nhân cho quá trình chuyển đổi của toàn ngành.

Cùng với đó, chuyển đổi số phải trở thành “xương sống” của logistics xanh. Việc ứng dụng hệ thống định tuyến thông minh, quản lý nhiên liệu, giám sát phương tiện theo thời gian thực… có thể giúp giảm 15 - 20% lượng nhiên liệu tiêu thụ, đồng nghĩa giảm phát thải CO₂ mà không cần đầu tư quá lớn. Nhiều chuyên gia nhận định: nếu tận dụng tốt dữ liệu và tự động hóa, Việt Nam có thể rút ngắn quá trình chuyển đổi xanh 5 - 7 năm so với lộ trình thông thường.