Ngành mía đường Việt Nam: Nỗi lo tái diễn

Đường sản xuất trong nước gặp khó

Báo cáo mới nhất từ Hiệp hội Mía đường Việt Nam (VSSA) cho thấy một bức tranh đầy hứa hẹn về sản lượng trong vụ sản xuất 2024-2025, toàn ngành đã ép được hơn 12,4 triệu tấn mía và thu về gần 1,3 triệu tấn đường các loại. Đây là một con số ấn tượng, đánh dấu sự tăng trưởng vượt bậc so với vụ mùa năm trước, với sản lượng mía ép tăng hơn 110% và sản lượng đường tăng gần 120%. Đáng chú ý hơn, trong vòng bốn vụ liên tiếp đến nay, sản lượng mía ép đã tăng 166% và sản lượng đường tăng 161%. Sự “hồi sinh” đáng kinh ngạc này được VSSA đánh giá là kết quả tích cực từ các biện pháp phòng vệ thương mại được áp dụng từ năm 2021.

Tuy nhiên, sản lượng tăng cao kéo theo nguy cơ dư thừa nguồn cung, làm cho cuộc chiến giành thị phần trở nên gian nan.

Theo ông Nguyễn Văn Lộc, Chủ tịch VSSA, tháng 8/2025 và những tháng tiếp theo dự báo sẽ là thời điểm khó khăn nhất. Sức cầu thị trường suy yếu do người tiêu dùng chuyển hướng sang sử dụng siro ngô HFCS - một loại đường lỏng nhập khẩu. Đồng thời, thị trường đường trong nước bị đường nhập lậu chiếm lĩnh, đặc biệt là các loại đường không rõ nguồn gốc xuất xứ. Trong khi đó, nguồn cung đường vẫn dồi dào, bao gồm sản lượng kỷ lục của vụ mới 2024/25 và đường nhập khẩu theo hiệp định ATIGA từ các nước láng giềng như Lào, Campuchia, Myanmar.

Thực tế tại các chợ đầu mối cho thấy tình trạng này là đáng báo động. Đường cát được bày bán công khai với ba đặc điểm đáng lo ngại: không nhãn mác, không nguồn gốc xuất xứ và không hạn sử dụng. Đáng buồn hơn, tiểu thương còn công khai sang chiết đường lậu có nguồn gốc Thái Lan ngay tại chợ, phớt lờ các quy định pháp luật. Việc này cho thấy công tác kiểm tra và xử lý đường lậu tại kênh bán lẻ đang bị buông lỏng, tạo điều kiện cho hàng kém chất lượng, không rõ nguồn gốc tràn ngập thị trường.

Hậu quả của cuộc cạnh tranh không lành mạnh này đã hiển hiện rõ. Lượng đường tồn kho tại các nhà máy thuộc VSSA đã đạt mức kỷ lục vào ngày 31/7/2025, chiếm tới hơn 60% tổng sản lượng của niên vụ 2024-2025. Tình trạng này đã đẩy giá đường trong nước xuống thấp nhất so với các quốc gia sản xuất mía đường trong khu vực như Indonesia, Philippines và Trung Quốc.

Giá đường giảm sâu, thậm chí thấp hơn cả giá thành sản xuất, khiến các nhà máy phải đối mặt với áp lực tài chính cực lớn. Một số đơn vị đã phải bán đường dưới giá thành để có tiền thanh toán tiền mía cho nông dân, nhưng ngay cả việc đó cũng vô cùng khó khăn.

Dự báo trong tháng 9/2025, nguồn cung sẽ tiếp tục dồi dào từ vụ mùa mới, đường nhập lậu và đường nhập khẩu từ các nước ASEAN càng khiến tình hình thêm căng thẳng.