Nghiên cứu khoa học có thể bị cấm vô thời hạn nếu đạo văn, dữ liệu giả

Đây là nội dung đáng chú ý trong Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành kèm Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN ngày 25/5/2026.

Lần đầu tiên, Việt Nam ban hành một khung nguyên tắc toàn diện về liêm chính khoa học, đặt ra các yêu cầu về trung thực học thuật, minh bạch dữ liệu và trách nhiệm giải trình trong toàn bộ quá trình nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ. Văn bản được xây dựng trên cơ sở Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng Nghị định số 262/2025/NĐ-CP, đồng thời tham khảo kinh nghiệm của nhiều quốc gia OECD, châu Âu, Singapore và Trung Quốc.

Theo Hướng dẫn, các hành vi như ngụy tạo dữ liệu nghiên cứu, giả mạo dữ liệu, đạo văn dưới mọi hình thức, ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc loại bỏ người có đóng góp thực sự khỏi công trình nghiên cứu đều bị xem là vi phạm liêm chính khoa học.

Ảnh minh họa

Đặc biệt, các hành vi đạo văn, ngụy tạo dữ liệu, che giấu xung đột lợi ích hoặc làm sai lệch bản chất nghiên cứu được xác định là vi phạm nghiêm trọng.

Không chỉ dừng ở xử lý vi phạm sau khi xảy ra, Hướng dẫn còn đặt trọng tâm vào việc xây dựng văn hóa liêm chính nghiên cứu và cơ chế phòng ngừa gian lận học thuật trong toàn bộ hệ thống khoa học công nghệ. Bộ KH&CN yêu cầu các cơ quan tài trợ và tổ chức khoa học phải tổ chức tập huấn định kỳ, rà soát đạo văn, lưu trữ dữ liệu gốc, thiết lập cơ chế kiểm tra nội bộ về dữ liệu nghiên cứu, tác giả, trích dẫn và xung đột lợi ích.

Một điểm mới đáng chú ý khác là lần đầu tiên văn bản đưa ra quy định riêng về sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học. Theo đó, không được sử dụng AI để tạo dữ liệu giả, hình ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; không sử dụng nội dung do AI tạo ra nhưng chưa được kiểm chứng làm tài liệu tham khảo khoa học.

Ngoài ra, nhà nghiên cứu phải công khai công cụ AI, phiên bản và phạm vi sử dụng AI trong quá trình nghiên cứu; đồng thời vẫn phải chịu trách nhiệm cuối cùng đối với toàn bộ sản phẩm khoa học được tạo ra với sự hỗ trợ của AI.

Theo giới chuyên môn, quy định này cho thấy cơ quan quản lý đã bắt đầu chuyển từ tư duy “có cho phép dùng AI hay không” sang yêu cầu minh bạch hóa việc sử dụng AI trong nghiên cứu khoa học, trong bối cảnh các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT ngày càng phổ biến trong môi trường học thuật.

Hướng dẫn cũng yêu cầu các tổ chức khoa học thiết lập cơ chế lưu trữ dữ liệu nghiên cứu, nhật ký nghiên cứu, hồ sơ đồng thuận tham gia nghiên cứu và cập nhật thông tin vi phạm lên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.

Điều này đồng nghĩa vi phạm liêm chính khoa học có thể không còn chỉ được xử lý nội bộ tại từng trường đại học hoặc viện nghiên cứu, mà sẽ dần hình thành cơ chế giám sát và truy vết trên quy mô toàn hệ thống.

Theo quy định, tùy tính chất và mức độ vi phạm, cá nhân vi phạm có thể bị nhắc nhở, cảnh cáo, yêu cầu cải chính hoặc xin lỗi công khai, rút bài báo khoa học, thu hồi kinh phí nghiên cứu, dừng tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Trường hợp nghiêm trọng có thể bị cấm tham gia nghiên cứu khoa học trong thời hạn nhất định hoặc vô thời hạn.

Hướng dẫn cũng quy định rõ không được nộp đồng thời một kết quả nghiên cứu cho nhiều tạp chí hoặc hội thảo; không được công bố lặp lại thiếu minh bạch hay “xé nhỏ” kết quả nghiên cứu nhằm tăng số lượng công bố khoa học.

Bên cạnh đó, các hành vi thao túng trích dẫn, ép tác giả trích dẫn tài liệu không cần thiết hoặc cố tình bỏ qua các tài liệu phản biện trái chiều cũng bị xem là vi phạm liêm chính khoa học.

Theo nhiều nhà khoa học, việc ban hành khung hướng dẫn lần này không chỉ nhằm xử lý các hành vi gian lận học thuật, mà còn hướng tới xây dựng môi trường nghiên cứu minh bạch, có trách nhiệm và tiệm cận chuẩn mực quốc tế trong bối cảnh khoa học ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo.