Nhiên liệu xanh nối dài giá trị từ giao thông đến nông nghiệp

Từ chủ trương đến hành động quốc gia

“Năm 2026 được xem là thời điểm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong lộ trình phát triển nhiên liệu sinh học của Việt Nam”, Phó Tổng giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam Phạm Mạnh Hùng đã nhấn mạnh thông điệp trên trong lời mở đầu tại diễn đàn Phát triển nhiên liệu sinh học 2026 với chủ đề “Từ chủ trương của Đảng đến hành động quốc gia” diễn ra ngày 17/6, do Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam phối hợp với Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công Thương tổ chức.

Sự kiện diễn ra khi Việt Nam đang thúc đẩy chuyển dịch năng lượng, giảm phát thải khí nhà kính và hình thành các ngành kinh tế xanh tạo động lực tăng trưởng mới. Ông Hùng khẳng định, chuyển dịch năng lượng xanh đã trở thành xu thế tất yếu trên phạm vi toàn cầu. Các quốc gia đang xây dựng mô hình tăng trưởng mới theo hướng phát triển bền vững, giảm phát thải và hướng tới nền kinh tế carbon thấp. Nhiên liệu sinh học vì thế ngày càng được khẳng định là giải pháp quan trọng để thay thế một phần nhiên liệu hóa thạch, bảo vệ môi trường và bảo đảm an ninh năng lượng.

Đối với Việt Nam, phát triển nhiên liệu sinh học gắn trực tiếp với các cam kết quốc tế về ứng phó biến đổi khí hậu và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Đây cũng là cơ hội mở rộng công nghiệp chế biến, thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng giá trị sản xuất nông nghiệp và tăng tính tự chủ của nền kinh tế trước biến động của thị trường năng lượng thế giới.

Dấu mốc quan trọng là từ ngày 1/6/2026, toàn bộ hệ thống cửa hàng xăng dầu trên cả nước chính thức triển khai kinh doanh xăng sinh học E10 theo lộ trình của Bộ Công Thương. Việc đưa E10 vào lưu thông rộng rãi cho thấy chuyển đổi xanh không còn dừng ở định hướng chính sách, mà đã bước vào đời sống sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng.

“Năm 2026 được xem là thời điểm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong lộ trình phát triển nhiên liệu sinh học của Việt Nam. Việc triển khai đồng bộ xăng E10 trên phạm vi toàn quốc mở ra cơ hội lớn để giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và thúc đẩy các chuỗi giá trị kinh tế xanh”, ông Hùng nhấn mạnh.

Giảm phát thải, tăng tự chủ năng lượng

Để góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, ông Đào Duy Anh, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công cho rằng, phát triển năng lượng tái tạo, trong đó có nhiên liệu sinh học, là xu hướng xanh và bền vững của toàn nhân loại. Biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, nguồn nhiên liệu khoáng dần cạn kiệt, trong khi xung đột địa chính trị luôn tiềm ẩn nguy cơ làm đứt gãy nguồn cung.

Đào Duy Anh cho rằng, để chính sách đi vào cuộc sống, niềm tin của người tiêu dùng giữ vai trò quyết định

“Nhiên liệu sinh học là nhiên liệu có khả năng tái tạo, đáp ứng tiêu chí xanh hơn, sạch hơn, phát triển bền vững và nâng cao khả năng tự chủ, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia”, ông Đào Duy Anh khẳng định.

Ý nghĩa của E10 càng rõ khi đặt trong bài toán bảo đảm nguồn cung dài hạn. Nhiên liệu hóa thạch chịu tác động trực tiếp từ giá dầu thế giới, xung đột khu vực và biến động chuỗi vận tải. Trong khi đó, ethanol có thể được sản xuất từ nguyên liệu sinh học, phụ phẩm và phế phẩm trong nước. Mỗi phần nhiên liệu sinh học thay thế nhiên liệu hóa thạch đều góp phần giảm áp lực nhập khẩu và gia tăng khả năng chủ động.

Từ góc độ nhà sản xuất, ông Mai Tuấn Đạt - Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR), cho biết BSR đã tham gia quá trình chuyển đổi nhiên liệu từ sớm. Từ năm 2015, thực hiện Quyết định 53 của Chính phủ, Nhà máy Lọc dầu Dung Quất triển khai sản xuất và phân phối xăng E5 tại Quảng Ngãi. Hơn một thập kỷ vận hành cho thấy xăng sinh học được sử dụng ổn định, không ghi nhận sự cố liên quan đến động cơ hay phương tiện của người tiêu dùng.

BSR hiện phát triển năng lực phối trộn xăng E10 với công suất khoảng 150.000 mét khối mỗi tháng. Sự chuẩn bị về công nghệ, nguồn cung và hệ thống phối trộn là nền tảng để E10 vận hành ổn định trên thị trường.

“Giải pháp tối ưu nhất là ưu tiên đầu tư, phát triển công nghệ chế biến các loại phế phẩm, phụ phẩm nông nghiệp thành nhiên liệu sinh học. Chuyển hóa rơm rạ thành năng lượng chính là một mũi tên trúng hai đích”, ông Mai Tuấn Đạt đề xuất.

Mở đầu ra bền vững cho nông nghiệp

Khi E10 được phủ rộng, nhu cầu ethanol được dự báo tăng mạnh, từ đó hình thành thị trường nguyên liệu quy mô lớn. Ông Mai Tuấn Đạt cho biết, nhu cầu Ethanol E100 có thể đạt khoảng một triệu mét khối mỗi năm, tạo ra nền kinh tế xấp xỉ 20.000 tỷ đồng. Nếu chi phí nguyên liệu chiếm khoảng 70%, hơn 10.000 tỷ đồng có thể chảy trực tiếp vào khu vực sản xuất nguyên liệu, tạo thêm sinh kế cho nông dân, ngư dân và người làm lâm nghiệp.

Tuy nhiên, phát triển nhiên liệu sinh học không thể chỉ dựa vào sắn, mía hoặc ngô. Nếu dùng quá nhiều sắn, sản xuất ethanol sẽ cạnh tranh với ngành tinh bột sắn. Nếu mở rộng nguyên liệu từ ngô và mía thiếu kiểm soát, nguy cơ xung đột với an ninh lương thực và hiệu quả sử dụng đất có thể xuất hiện.

Bài toán quan trọng là mở rộng nguyên liệu sinh học sang các phụ phẩm, phế phẩm nông, lâm, thủy sản như rơm rạ, mỡ cá, sinh khối và chất thải hữu cơ. Đây là nguồn tài nguyên đang bị bỏ phí, thậm chí gây ô nhiễm nếu không được thu gom và xử lý phù hợp.

Ông Mai Tuấn Đạt dẫn tình trạng đốt rơm rạ sau mỗi vụ gặt để cho thấy tiềm năng chưa được khai thác. Hoạt động này vừa lãng phí nguồn sinh khối, vừa gây khói bụi. Nếu được đầu tư công nghệ chế biến, rơm rạ có thể trở thành nguyên liệu năng lượng, giúp giảm ô nhiễm và tạo thêm giá trị cho nông dân.

“Giải pháp tối ưu nhất là ưu tiên đầu tư, phát triển công nghệ chế biến các loại phế phẩm, phụ phẩm nông nghiệp thành nhiên liệu sinh học. Chuyển hóa rơm rạ thành năng lượng chính là một mũi tên trúng hai đích”, ông Đạt đề xuất.

Theo ông Đỗ Văn Tuấn, thành công của E10 không chỉ được đo bằng số cửa hàng bán xăng hay sản lượng tiêu thụ mà còn bằng mức giảm nhiên liệu hóa thạch, năng lực làm chủ nguồn cung và giá trị tạo ra cho nông nghiệp.

Theo ông Đỗ Văn Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội nhiên liệu sinh học Việt Nam, mỗi năm Việt Nam vẫn xuất khẩu thô khoảng 1,2 đến 1,5 triệu tấn sắn khô sang Trung Quốc. Nếu ngành công nghiệp ethanol phát triển, nguồn nguyên liệu này có thể được giữ lại để chế biến sâu, qua đó nâng giá trị gia tăng thay vì phụ thuộc vào xuất khẩu sản phẩm thô.

“Chương trình nhiên liệu sinh học cũng tạo cơ hội tổ chức lại vùng trồng. Cây sắn lâu nay thường được xem là “cây nhà nghèo, ít được đầu tư về giống, phân bón, đất đai và cơ giới hóa. Khi có đầu ra ổn định từ các nhà máy ethanol và tinh bột, vùng sắn có thể được quy hoạch gần cơ sở chế biến, áp dụng kỹ thuật mới để nâng năng suất, giảm chi phí và bảo vệ đất", ông Tuấn gợi ý.

Xăng E10 vì thế không chỉ tác động đến giao thông. Đằng sau mỗi lít xăng sinh học là chuỗi liên kết giữa nông dân, nhà máy ethanol, doanh nghiệp lọc hóa dầu, hệ thống phân phối, ngành cơ khí, công nghệ môi trường và hoạt động nghiên cứu. Nếu được tổ chức đồng bộ, chuỗi này có thể biến phế phẩm thành tài nguyên, nông sản thành nguyên liệu công nghiệp và nhu cầu tiêu dùng thành động lực tái cơ cấu sản xuất.

Để E10 thực sự trở thành một phần của hệ sinh thái tăng trưởng xanh, chính sách cần ổn định, minh bạch và đủ dài hạn để doanh nghiệp đầu tư. Nhà nước cần khuyến khích công nghệ ethanol thế hệ mới, xây dựng tiêu chuẩn nguyên liệu, hỗ trợ nghiên cứu, phát triển hệ thống thu gom phụ phẩm và bảo đảm cạnh tranh lành mạnh. Đó cũng là nền tảng để Việt Nam xây dựng ngành nhiên liệu sinh học hiện đại, cạnh tranh và gắn chặt với lợi ích quốc gia.

Thành công của E10 không chỉ được đo bằng số cửa hàng bán xăng hay sản lượng tiêu thụ, mà còn bằng mức giảm nhiên liệu hóa thạch, năng lực làm chủ nguồn cung và giá trị tạo ra cho nông nghiệp. Khi chính sách kiến tạo đúng hướng, doanh nghiệp bảo đảm chất lượng và người dân đồng thuận lựa chọn, xăng sinh học sẽ trở thành bước chuyển thực chất từ chủ trương tăng trưởng xanh sang hành động quốc gia, góp phần xây dựng nền kinh tế tự chủ, tuần hoàn và phát triển bền vững.