Thanh toán không dùng tiền mặt chuyển trọng tâm từ ‘lượng’ sang ‘chất’

Phát biểu tại Tọa đàm “Thúc đẩy tài chính toàn diện - Động lực từ thanh toán không dùng tiền mặt” ngày 6/10, bà Nguyễn Thị Thu, Phó Vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước (NHNN), cho biết chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc cách người dân và doanh nghiệp tiếp cận dịch vụ ngân hàng - tài chính. Với khả năng xóa bỏ những hạn chế về khoảng cách địa lý, thanh toán số ngày càng trở thành điểm tiếp cận đầu tiên để người dân làm quen và sử dụng sâu hơn các dịch vụ tài chính khác.

Bà Nguyễn Thị Thu, Phó Vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) phát biểu tại Tọa đàm

Theo bà Thu, thanh toán không dùng tiền mặt có vai trò như một “cửa ngõ” để người dân tiếp cận hệ thống tài chính. Từ những giao dịch ban đầu, khách hàng có thể từng bước sử dụng các dịch vụ như tiết kiệm, đầu tư, bảo hiểm. Việc thực hiện giao dịch mà không phụ thuộc vào các điểm giao dịch vật lý cũng giúp giảm rào cản về không gian, đặc biệt tại khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.

Bên cạnh đó, dữ liệu phát sinh trong quá trình thanh toán tạo thêm cơ sở để các tổ chức cung ứng dịch vụ nhận diện nhu cầu, thiết kế sản phẩm phù hợp hơn với từng nhóm khách hàng, trong đó có nhóm yếu thế. Thanh toán không dùng tiền mặt cũng được xác định trên bốn phương diện gồm mở “cửa ngõ” tiếp cận tài chính, xóa rào cản địa lý và chi phí, tạo lập dữ liệu tài chính và nâng cao tính minh bạch, an toàn.

Số liệu của NHNN cho thấy thanh toán không dùng tiền mặt tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng cao. Tính đến tháng 8/2026, tổng thể thanh toán không dùng tiền mặt tăng 34,56% về số lượng và 13,26% về giá trị. Giao dịch trực tuyến tăng 46,57% về số lượng và 21,77% về giá trị; thanh toán qua điện thoại di động tăng 35,33% về số lượng và 23,9% về giá trị.

Thanh toán qua mã phản hồi nhanh (QR) tại đơn vị chấp nhận thanh toán tăng 6,66% về số lượng và 25,85% về giá trị. Trong khi đó, giao dịch qua hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng tăng 13,39% về số lượng và 62,67% về giá trị; hệ thống chuyển mạch và bù trừ điện tử tăng 33,11% về số lượng.

Toàn cảnh Tọa đàm

Đáng chú ý, tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản đã đạt 88,96% vào cuối năm 2025. Quy mô giá trị thanh toán không dùng tiền mặt hiện tương đương khoảng 28 lần GDP. Theo định hướng đã đặt ra, mục tiêu là 95% dân số từ 15 tuổi trở lên có tài khoản giao dịch tại ngân hàng hoặc tổ chức được phép khác; giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đạt gấp 30 lần GDP.

Hạ tầng chấp nhận thanh toán cũng tiếp tục được mở rộng. Việt Nam hiện có 20.570 ATM và 807.778 POS; 84 tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán qua Internet, 54 tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán qua điện thoại di động, 55 tổ chức trung gian thanh toán, 3 tổ chức cung ứng tiền di động và 2 tổ chức cung ứng dịch vụ chuyển mạch tài chính, bù trừ điện tử.

Ở khu vực nông thôn và nhóm khách hàng có khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính hạn chế hơn, mạng lưới thanh toán tiếp tục được mở rộng thông qua các mô hình mới. Đến ngày 30/6/2026, có khoảng 5,7 nghìn điểm đại lý thanh toán; 11,45 triệu tài khoản tiền di động được đăng ký, trong đó 6,18 triệu tài khoản hoạt động, chiếm 54%. Cùng với đó là 5.158 điểm kinh doanh tiền di động trên địa bàn cấp xã, không bao gồm phường tại các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

Bà Nguyễn Thị Thu cho rằng QR và các hình thức thanh toán di động đang góp phần đưa dịch vụ tài chính đến gần hơn với người dân, nhất là tại những khu vực trước đây khó bố trí mạng lưới giao dịch vật lý. Việc mở rộng điểm chấp nhận thanh toán với chi phí thấp cũng hỗ trợ thu hẹp khoảng cách tiếp cận dịch vụ giữa khu vực thành thị và nông thôn.

Cùng với mở rộng thanh toán số, an toàn giao dịch được NHNN xác định là yêu cầu xuyên suốt. Một trong những trọng tâm là kết nối, làm sạch dữ liệu và xác thực khách hàng trên cơ sở dữ liệu dân cư.

Ngành Ngân hàng đã hoàn thành làm sạch, đối chiếu sinh trắc học đối với 174,5 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và 2,92 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức. Việc đối chiếu được thực hiện qua căn cước công dân gắn chip hoặc ứng dụng định danh điện tử, qua đó hỗ trợ bảo đảm tính chính xác của thông tin chủ tài khoản. Cùng với xác thực thông tin đầu vào, NHNN đã triển khai hệ thống cảnh báo nhằm hỗ trợ phát hiện các tài khoản, ví điện tử, thẻ ngân hàng và đơn vị chấp nhận thanh toán có dấu hiệu liên quan đến gian lận, lừa đảo.

Kết quả bước đầu cho thấy hệ thống đã phát đi khoảng 5,6 triệu lượt cảnh báo tới khách hàng. Sau khi nhận cảnh báo, khoảng 1,9 triệu lượt giao dịch đã được khách hàng tạm dừng hoặc hủy bỏ, với tổng số tiền được bảo vệ hơn 6.300 tỷ đồng. Theo bà Thu, yêu cầu bảo đảm an toàn càng trở nên quan trọng khi thanh toán dịch chuyển mạnh lên môi trường số. Bên cạnh lợi ích về tốc độ và tiện ích, sự gia tăng của gian lận công nghệ cao cũng có thể ảnh hưởng đến tâm lý người sử dụng, đặc biệt với những nhóm còn hạn chế về kỹ năng số.

Đại diện Vụ Thanh toán cũng chỉ ra một số thách thức hiện nay như thói quen sử dụng tiền mặt vẫn còn tồn tại ở một bộ phận người dân; kiến thức và kỹ năng tài chính số chưa đồng đều; tội phạm công nghệ gia tăng; đồng thời việc kết nối, chia sẻ dữ liệu và bảo đảm tương thích giữa hệ thống ngân hàng với các lĩnh vực như bảo hiểm, y tế, giáo dục vẫn cần tiếp tục được thúc đẩy.

Đối với giai đoạn 2026-2030, bà Nguyễn Thị Thu cho biết định hướng phát triển thanh toán không dùng tiền mặt sẽ có sự chuyển dịch từ chú trọng về “lượng” sang “chất”. Theo đó, khả năng tiếp cận cần đi cùng với chất lượng trải nghiệm, mức độ thuận tiện, minh bạch và khả năng sử dụng thường xuyên của người dân.

Bên cạnh yêu cầu về chất lượng, chi phí giao dịch cần được tối ưu theo hướng hợp lý, phù hợp với điều kiện của người dân và doanh nghiệp. Các dịch vụ thanh toán sẽ tiếp tục được tích hợp sâu hơn vào các hệ sinh thái số như y tế, giáo dục, dịch vụ công và giao thông để tạo trải nghiệm liền mạch.

An toàn tiếp tục là một yêu cầu trọng tâm, trong đó bao gồm bảo vệ dữ liệu, quyền lợi người dùng, tăng khả năng phòng ngừa gian lận, lừa đảo và tạo dựng niềm tin với dịch vụ tài chính số. Đồng thời, hệ thống thanh toán Việt Nam cũng hướng tới tăng cường liên thông trong nước và sẵn sàng kết nối thanh toán bán lẻ xuyên biên giới. Đây là 5 yêu cầu chính được nêu cho giai đoạn 2026-2030, gồm chất lượng, hiệu quả kinh tế, tích hợp, an toàn và hội nhập.

Để thực hiện các mục tiêu này, NHNN dự kiến tập trung vào 5 nhóm giải pháp, gồm tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng tạo hành lang pháp lý an toàn, minh bạch nhưng vẫn thúc đẩy đổi mới sáng tạo; phát triển hạ tầng và mở rộng mạng lưới chấp nhận thanh toán; đa dạng hóa, cá nhân hóa sản phẩm theo từng phân khúc khách hàng; tăng cường an toàn, bảo mật, bảo vệ dữ liệu và phòng, chống gian lận trực tuyến; đồng thời đẩy mạnh giáo dục tài chính nhằm nâng cao kiến thức, kỹ năng tài chính số cho người dân.