Đếm ngược 2026: 67 doanh nghiệp đua "trụ hạng" niêm yết

Pha loãng sở hữu không chỉ là điều kiện bắt buộc để bám trụ sàn niêm yết mà còn là bệ phóng giúp doanh nghiệp thu hút dòng vốn ngoại.

Tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” diễn ra mới đây, câu chuyện duy trì niêm yết của các doanh nghiệp hậu cổ phần hóa một lần nữa được đặt lên bàn nghị sự. Thời gian chuyển tiếp đang cạn dần, song sự ì ạch trong việc pha loãng sở hữu đang đặt nhiều ông lớn trước nguy cơ vi phạm pháp luật chứng khoán.

Vạch đích 2026 và bài toán "cô đặc" cổ đông

Ông Hoàng Văn Thu, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), nhấn mạnh điều kiện về cơ cấu cổ đông không phải là một quy định mới mẻ mà đã được kế thừa xuyên suốt qua nhiều giai đoạn của pháp luật chứng khoán.

Cụ thể, theo quy định chuyển tiếp, đến hết ngày 31/12/2026, các doanh nghiệp niêm yết phải bảo đảm tối thiểu 10% số cổ phần có quyền biểu quyết được nắm giữ bởi ít nhất 100 cổ đông không phải là cổ đông lớn. Việc siết chặt thực thi quy định này trong giai đoạn hiện nay là bước đi tất yếu khi Việt Nam đang nỗ lực nâng cao chất lượng hàng hóa, đáp ứng các tiêu chí khắt khe để nâng hạng thị trường.

Tuy nhiên, bức tranh thực tế cho thấy sự chuyển động còn khá chậm chạp. Trong số hơn 780 doanh nghiệp có nguồn gốc cổ phần hóa đang hiện diện trên sàn, thống kê của UBCKNN chỉ ra vẫn còn 67 đơn vị chưa đáp ứng điều kiện này. Danh sách bao gồm 21 doanh nghiệp cổ phần hóa trực tiếp và 46 doanh nghiệp cấp 2 (F2).

Nếu 21 doanh nghiệp cổ phần hóa được phép tạm thời duy trì niêm yết để thực hiện phương án tái cơ cấu đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt (theo Luật số 68), thì 46 doanh nghiệp F2 đang đứng trước áp lực phải tự chủ động hoàn thiện cơ cấu sở hữu. Khoảng thời gian từ nay đến cuối năm 2026 không còn dài, đặc biệt khi các thủ tục điều chỉnh vốn có liên quan đến Nhà nước thường phải qua nhiều khâu thẩm định phức tạp.

Tình trạng cơ cấu cổ đông quá cô đặc tại các doanh nghiệp quy mô lớn đang tạo ra những điểm nghẽn về thanh khoản. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam có quy mô vốn hóa hàng tỷ USD nằm trong tầm ngắm của khối ngoại, nhưng cấu trúc sở hữu kém đa dạng đã cản trở dòng vốn này.

Để giải quyết bài toán trên, Phó Chủ tịch UBCKNN gợi mở nhiều phương án thiết thực. Trước tiên, các doanh nghiệp có thể xây dựng lộ trình bán bớt phần vốn nhà nước tại những ngành nghề, lĩnh vực không cốt lõi. Một mũi tên trúng hai đích: vừa thoái vốn thành công, vừa đáp ứng ngay điều kiện niêm yết.

Ngoài ra, doanh nghiệp có thể tính đến bài toán phát hành thêm cổ phiếu ra công chúng, chào bán riêng lẻ hoặc phát hành cho người lao động (ESOP) nhưng Nhà nước không thực hiện quyền mua. Những nghiệp vụ này sẽ trực tiếp làm giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước, tăng lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float), từ đó thổi luồng sinh khí mới vào thanh khoản cổ phiếu.

Cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn tới, vì thế, phải là một quá trình đồng bộ với cơ cấu lại cổ đông. Đây không phải là việc thu hẹp kinh tế nhà nước, mà là cách giải phóng nguồn lực, tăng tính đại chúng và cải thiện định giá doanh nghiệp trên sàn.

Thước đo quản trị và bệ đỡ dòng vốn

Nhìn lại hành trình gần 30 năm của thị trường chứng khoán, không thể phủ nhận vai trò của nhóm doanh nghiệp gốc nhà nước. Khoảng 780 doanh nghiệp lên sàn đã góp phần đưa vốn hóa thị trường cổ phiếu Việt Nam đạt khoảng 407 tỷ USD (tương đương 77,6% GDP), với tổng mức huy động vốn qua thị trường trong năm 2025 ước đạt 1,12 triệu tỷ đồng.

Thị trường chứng khoán và tiến trình cổ phần hóa đang cộng sinh mạnh mẽ. Việc đấu giá trên sàn tạo ra một bộ lọc minh bạch, xác định đúng giá trị doanh nghiệp và ngăn chặn trục lợi. Khi trở thành công ty đại chúng, áp lực từ các cổ đông và quy định công bố thông tin buộc doanh nghiệp phải từ bỏ tư duy quản lý cũ, hướng tới mô hình quản trị rủi ro chuyên nghiệp. Đồng thời, sàn chứng khoán giúp doanh nghiệp đa dạng hóa cấu trúc tài chính, giảm bớt sự phụ thuộc nặng nề vào tín dụng ngân hàng.

Nhưng để sự cộng sinh này mang lại quả ngọt, kỷ luật thị trường phải được thực thi nghiêm. Việc chuyển đổi mô hình sở hữu nhưng chây ỳ đưa cổ phiếu lên giao dịch không chỉ làm bốc hơi thanh khoản mà còn tước đi quyền giám sát của công chúng.

"Thời gian thực hiện chính sách không còn nhiều. Nếu doanh nghiệp không có giải pháp phù hợp, nguy cơ không đáp ứng điều kiện niêm yết là rất rõ ràng", ông Hoàng Văn Thu phát đi thông điệp cứng rắn. Đã đến lúc các tập đoàn, tổng công ty và bản thân doanh nghiệp phải hành động quyết liệt, biến áp lực tuân thủ thành cơ hội để tái định vị bản thân trên thị trường vốn.