Điện gió ngoài khơi trước “ngưỡng cửa” cơ chế mới

Cách tiếp cận của dự thảo cho thấy tư duy chính sách đã thay đổi: từ thúc đẩy nhanh sang sàng lọc kỹ, từ mở cửa sang kiểm soát rủi ro dài hạn. Tuy nhiên, khi “ngưỡng” được nâng lên, câu hỏi đặt ra là liệu thị trường có đủ lực để bước qua, đặc biệt với doanh nghiệp trong nước?

Dự án điện gió ngoài khơi phải có vốn điều lệ tối thiểu 5.000 tỷ đồng

Theo dự thảo, doanh nghiệp thực hiện khảo sát dự án điện gió ngoài khơi phải có vốn điều lệ tối thiểu 5.000 tỷ đồng và kinh nghiệm đầu tư, tham gia hoặc quản lý ít nhất một dự án năng lượng quy mô lớn. Đây là lần đầu tiên điều kiện khảo sát được quy định cụ thể và ở mức cao như vậy.

Về bản chất, khảo sát điện gió ngoài khơi không chỉ là đo gió mà đó là quá trình thu thập dữ liệu khí tượng - hải dương học, địa chất đáy biển, đánh giá môi trường, hàng hải và quốc phòng, kéo dài nhiều năm với chi phí rất lớn. Việc nâng chuẩn năng lực được kỳ vọng sẽ chấm dứt tình trạng “đăng ký trước, tính sau” từng khiến thị trường năng lượng tái tạo phát triển nóng nhưng thiếu bền vững.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, chuyên gia năng lượng độc lập, đây là bước đi cần thiết bởi vì điện gió ngoài khơi không cho phép thử sai. Nếu ngay từ khâu khảo sát đã thiếu năng lực và cam kết dài hạn, rủi ro không chỉ nằm ở dự án mà còn ở an ninh năng lượng và không gian biển.

Tuy nhiên, không ít ý kiến cho rằng ngưỡng vốn 5.000 tỷ đồng đã vô hình trung thu hẹp cánh cửa tham gia của doanh nghiệp trong nước. Một lãnh đạo doanh nghiệp năng lượng tư nhân chia sẻ, với quy định này, phần lớn doanh nghiệp Việt chỉ có thể đứng ngoài hoặc tham gia rất hạn chế thông qua liên danh, trong khi dữ liệu khảo sát là yếu tố cốt lõi của dự án lại do một số ít đơn vị lớn nắm giữ.

Một điểm mới đáng chú ý khác của dự thảo là quy định rõ cách xử lý chi phí khảo sát, chi phí lập hồ sơ trong trường hợp doanh nghiệp nhà nước được giao khảo sát nhưng không trực tiếp thực hiện dự án. Theo đó, các chi phí này sẽ được tính toán, hoàn trả hoặc đưa vào tổng mức đầu tư khi dự án được chuyển giao cho nhà đầu tư khác, trên cơ sở minh bạch và có cơ sở pháp lý rõ ràng.

Việc minh bạch hóa chi phí khảo sát cũng giúp giảm rủi ro cho nhà đầu tư tiếp nhận dự án

Quy định này được xem là bước tháo gỡ một “vùng xám” tồn tại lâu nay, khiến nhiều doanh nghiệp nhà nước e ngại tham gia khảo sát do lo rủi ro trách nhiệm tài chính. Nếu không làm rõ chi phí thì không ai dám làm trước.

Ở góc độ thị trường, việc minh bạch hóa chi phí khảo sát cũng giúp giảm rủi ro cho nhà đầu tư tiếp nhận dự án, qua đó tăng tính thanh khoản và khả năng huy động vốn cho các dự án điện gió ngoài khơi.

Không dừng ở khâu khảo sát, dự thảo Nghị định còn quy định chi tiết hồ sơ chấp thuận chủ trương đầu tư. Doanh nghiệp phải nộp đầy đủ dữ liệu khảo sát gió, điều kiện tự nhiên - hải dương học, phương án cảng và hậu cần, tiến độ triển khai dự án, đồng thời đề xuất mức giá điện thấp hơn khung giá trần.

Việc chuẩn hóa hồ sơ cho thấy cơ quan quản lý muốn nhìn thấy một bức tranh tổng thể về dự án ngay từ đầu, thay vì phê duyệt trên những giả định sơ bộ. Yêu cầu đề xuất giảm giá điện so với khung trần cũng mở ra cạnh tranh chi phí sớm hơn, tránh dồn áp lực vào giai đoạn đàm phán hợp đồng mua bán điện.

Tuy nhiên, trong bối cảnh suất đầu tư điện gió ngoài khơi còn cao, yêu cầu này cũng đặt nhà đầu tư vào thế “cân não”. Các chuyên gia tài chính năng lượng cho rằng, nếu vừa phải đầu tư lớn, vừa phải cam kết giá điện thấp mà lại thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro, bài toán tài chính sẽ rất căng, nhất là với các dự án đầu tiên.

Song hành với yêu cầu về hồ sơ, điều kiện năng lực tài chính tiếp tục được siết chặt. Doanh nghiệp lập hồ sơ đầu tư phải có vốn điều lệ tối thiểu 5.000 tỷ đồng và vốn chủ sở hữu chiếm ít nhất 20% tổng mức đầu tư dự án.

Với các dự án điện gió ngoài khơi có tổng mức đầu tư lên tới vài tỷ USD, yêu cầu này đồng nghĩa doanh nghiệp phải chuẩn bị nguồn vốn chủ sở hữu rất lớn. Ở góc độ quản lý, đây là cách để tránh tình trạng “tay không bắt giặc”, phụ thuộc quá mức vào vốn vay hoặc chuyển nhượng dự án giữa chừng.

Tuy nhiên, với doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là khu vực tư nhân thì đây tiếp tục là rào cản lớn. Nếu không có cơ chế liên danh rõ ràng và bình đẳng, doanh nghiệp Việt sẽ rất khó đi vào phần lõi của dự án.

Nhìn tổng thể, dự thảo Nghị định cho thấy nỗ lực tái thiết lập trật tự cho thị trường điện gió ngoài khơi, lĩnh vực được kỳ vọng là trụ cột dài hạn của hệ thống năng lượng quốc gia. Việc siết điều kiện khảo sát, chuẩn hóa hồ sơ và nâng yêu cầu vốn phản ánh mong muốn kiểm soát rủi ro ngay từ đầu, tránh lặp lại những hệ lụy của giai đoạn phát triển nóng trước đây.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không nằm ở mục tiêu, mà ở khả năng cân bằng giữa kiểm soát và khuyến khích. Nếu thể chế quá chặt mà thiếu các cơ chế hỗ trợ phù hợp, thị trường có thể phát triển chậm hơn kỳ vọng, trong khi cơ hội xây dựng năng lực nội địa dần bị thu hẹp.

Điện gió ngoài khơi là “cuộc chơi dài hơi”, chính vì vậy thể chế cần đủ chặt để bảo vệ hệ thống, nhưng cũng đủ linh hoạt để tạo không gian cho doanh nghiệp trong nước từng bước tham gia, tích lũy năng lực và đi cùng quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam.