Điều gì sẽ quyết định giá carbon trên sàn giao dịch?

Giá carbon được hình thành như thế nào?

Khác với nhiều loại hàng hóa thông thường, giá của hạn ngạch phát thải hay tín chỉ carbon không được quyết định bởi chi phí sản xuất mà phụ thuộc chủ yếu vào mức độ khan hiếm của hạn ngạch và áp lực tuân thủ các quy định về phát thải.

Tại lễ khai trương Sàn giao dịch carbon, lãnh đạo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước khẳng định, thị trường sẽ vận hành theo nguyên tắc thị trường, qua đó hình thành giá carbon một cách minh bạch, tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp đầu tư công nghệ và giảm phát thải.

Ở giai đoạn đầu, mặt bằng giá được dự báo chưa chịu nhiều áp lực khi nguồn cung hạn ngạch vẫn tương đối dồi dào. Một số doanh nghiệp đã chủ động đầu tư công nghệ giảm phát thải từ nhiều năm trước nên đang nắm giữ lượng hạn ngạch dư đáng kể.

Điển hình, Công ty Xi măng INSEE Việt Nam hiện còn dư khoảng 512.000 tấn CO₂ tương đương nhờ áp dụng công nghệ thu hồi nhiệt thải và đồng xử lý rác thay thế than trong sản xuất. Doanh nghiệp đang ở vị thế có thể bán hạn ngạch ra thị trường. Tương tự, Xi măng Sông Lam (Tập đoàn The Vissai) cũng ghi nhận lượng hạn ngạch dư và đã thực hiện giao dịch nội bộ hơn 107.800 hạn ngạch. Nguồn cung này được kỳ vọng sẽ góp phần ổn định giá carbon trong giai đoạn đầu vận hành, tránh những biến động quá mạnh đối với hoạt động sản xuất.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng bức tranh sẽ thay đổi khi lộ trình giảm phát thải được siết chặt. Ông Đào Nguyên Khánh, Giám đốc Phát triển bền vững INSEE Việt Nam nhận định, về dài hạn, lượng hạn ngạch phát thải được phân bổ chắc chắn sẽ giảm dần. Khi nguồn cung hạn ngạch thu hẹp trong khi nhu cầu sản xuất của các ngành phát thải lớn như xi măng, thép và đặc biệt là nhiệt điện vẫn tiếp tục gia tăng, quan hệ cung - cầu sẽ thay đổi theo hướng đẩy giá carbon tăng lên. Theo ông, đó là xu hướng tất yếu của mọi thị trường carbon khi bước sang giai đoạn vận hành ổn định.

Chính vì vậy, nhiều doanh nghiệp xác định hạn ngạch carbon trước hết là công cụ để bảo đảm tuân thủ quy định về phát thải chứ không phải tài sản phục vụ đầu cơ.

Quan điểm này cũng phù hợp với định hướng quản lý của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước khi cơ quan quản lý khẳng định sẽ tăng cường giám sát, xử lý nghiêm các hành vi thao túng hoặc lợi dụng thị trường nhằm bảo đảm quá trình hình thành giá diễn ra minh bạch.

Hình thành giá carbon một cách minh bạch, tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp đầu tư công nghệ và giảm phát thải

Chế tài tuân thủ sẽ quyết định sức sống của thị trường

Nếu quan hệ cung - cầu quyết định xu hướng giá carbon thì cơ chế xử lý đối với doanh nghiệp không đáp ứng hạn ngạch phát thải sẽ tạo nên động lực vận hành của toàn bộ thị trường.

Theo bà Nguyễn Thúy Vi, Quản lý dự án thị trường của Công ty Green Carbon (Nhật Bản), hạn ngạch carbon tại Việt Nam đã được xây dựng theo các tiêu chuẩn quốc tế nhằm tạo điều kiện cho việc trao đổi trong tương lai. Tuy nhiên, điều tạo nên sự khác biệt giữa các thị trường không chỉ nằm ở tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn ở cơ chế xử lý doanh nghiệp vượt hạn ngạch.

Tại nhiều quốc gia như Nhật Bản và các nước châu Âu, doanh nghiệp phát thải vượt mức quy định nhưng không mua tín chỉ để bù đắp sẽ phải chịu mức phí phạt rất cao.

Theo phân tích của bà Vi, chính cơ chế này tạo ra động lực kinh tế buộc doanh nghiệp phải tham gia thị trường. Nếu chi phí bị xử phạt lớn hơn chi phí mua tín chỉ carbon, doanh nghiệp sẽ lựa chọn giao dịch trên sàn để hoàn thành nghĩa vụ phát thải. Khi đó, nhu cầu mua tín chỉ tăng lên, thanh khoản của thị trường được cải thiện và giá carbon có cơ sở để hình thành theo đúng quy luật cung - cầu. Ngược lại, nếu mức xử phạt thấp, doanh nghiệp có thể lựa chọn nộp phạt thay vì mua tín chỉ, khiến nhu cầu giao dịch suy giảm và thị trường khó phát triển.

Theo đại diện Green Carbon, đây là kinh nghiệm quan trọng mà Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình hoàn thiện cơ chế vận hành thị trường.

Ở góc độ đầu tư, cơ chế này cũng tạo ra những tác động khác nhau giữa các nhóm doanh nghiệp. Cụ thể, đối với các ngành phát thải lớn như xi măng, thép hoặc nhiệt điện, chi phí tuân thủ có thể trở thành một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh nếu doanh nghiệp không chủ động đầu tư công nghệ giảm phát thải.

Ngược lại, các dự án tạo tín chỉ carbon như phát triển rừng hoặc sản xuất nông nghiệp phát thải thấp sẽ có thêm cơ hội khi nhu cầu mua tín chỉ của khu vực công nghiệp gia tăng.

Liên thông quốc tế sẽ mở rộng dư địa thị trường

Theo các chuyên gia, để thị trường carbon phát triển bền vững, việc vận hành trong phạm vi nội địa là chưa đủ. Một trong những mục tiêu dài hạn là từng bước kết nối với thị trường quốc tế.

Đại diện Green Carbon cho rằng, để thu hút nhiều hơn các doanh nghiệp và nhà đầu tư nước ngoài, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế chuyển đổi và giao dịch tín chỉ giữa thị trường trong nước với các thị trường quốc tế, đồng thời làm rõ quy định liên quan đến chi phí chuyển đổi và công nhận tín chỉ.

Định hướng này cũng đang được nhiều đơn vị phát triển dự án carbon triển khai. Chẳng hạn, dự án lúa giảm phát thải quy mô 27.000 ha tại Nghệ An đang xây dựng hồ sơ theo các cơ chế hợp tác song phương (JCM) và Cơ chế 6.2 của Liên hợp quốc nhằm mở rộng thị trường tiêu thụ tín chỉ.

Việc kết nối với thị trường quốc tế không chỉ giúp tín chỉ carbon Việt Nam tiếp cận mặt bằng giá rộng hơn mà còn tạo điều kiện thu hút dòng vốn đầu tư vào các dự án giảm phát thải.

Tuy nhiên, để thị trường phát triển lâu dài, các chuyên gia cho rằng cần xây dựng cơ chế phân chia lợi ích minh bạch giữa các bên tham gia. Doanh thu từ bán tín chỉ carbon cần được phân bổ hợp lý để người trực tiếp tạo ra tín chỉ, đặc biệt là nông dân và các chủ dự án, được hưởng lợi tương xứng. Đây sẽ là nền tảng để mở rộng nguồn cung tín chỉ và nâng cao tính bền vững của thị trường carbon Việt Nam trong những năm tới.