Giáo sư Paul Romer: Kiến tạo là nền tảng của tăng trưởng bền vững

Giáo sư Paul Romer, chủ nhân Giải Nobel Kinh tế năm 2018 và nguyên Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới (WB) cho rằng, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, khoa học - công nghệ và chuyển đổi số đang làm thay đổi trật tự phát triển toàn cầu, Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có để tạo bước nhảy vọt. Tuy nhiên, để biến cơ hội thành hiện thực, cần một Nhà nước đủ năng lực dẫn dắt, một chiến lược đô thị hóa hiệu quả và sự đầu tư mạnh vào nguồn nhân lực.

Tiến bộ quan trọng hơn tăng trưởng

Theo Giáo sư Paul Romer, mục tiêu cuối cùng của một quốc gia không phải là tăng trưởng GDP, mà là tạo ra sự tiến bộ cho toàn xã hội. Tăng trưởng kinh tế hay công nghệ mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi thành quả được chia sẻ rộng rãi, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân thay vì chỉ làm gia tăng tài sản cho một nhóm nhỏ.

Theo Giáo sư Paul Romer, mục tiêu cuối cùng của một quốc gia không phải là tăng trưởng GDP, mà là tạo ra sự tiến bộ cho toàn xã hội.

Theo ông, những quyết định như phân phối thành quả tăng trưởng ra sao, công nghệ nào nên được khuyến khích hay công nghệ nào cần kiểm soát không thể giao hoàn toàn cho thị trường. Đây là vai trò của Nhà nước.

"Nhà nước mạnh không có nghĩa là can thiệp vào mọi việc, mà phải đủ năng lực để nói 'không' khi cần thiết và sử dụng quyền lực đó vì lợi ích của quốc gia", Giáo sư Paul Romer nhấn mạnh.

Để minh họa, vị giáo sư dẫn lại những bài học từ Hoa Kỳ, nơi xăng pha chì hay hóa chất CFC từng mang lại lợi nhuận rất lớn nhưng cũng gây hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe con người và môi trường. Chỉ khi Chính phủ ban hành các quy định cấm sử dụng, những tác động tiêu cực mới được kiểm soát.

Theo Giáo sư Paul Romer, điều đó cho thấy tăng trưởng kinh tế không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với tiến bộ nếu thiếu một Nhà nước đủ năng lực điều tiết.

Khoa học phải song hành với thị trường

Một thông điệp khác được Giáo sư Paul Romer nhấn mạnh là vai trò của khoa học trong hoạch định chính sách. Mọi quyết định của Nhà nước cần được xây dựng trên nền tảng của sự thật. Và khoa học chính là công cụ giúp xã hội đi đến đồng thuận về những điều đúng đắn.

"Một trong những lý do khiến khoa học quan trọng là vì khoa học nói lên sự thật. Chỉ có khoa học và sự cam kết với sự thật mới có thể bảo vệ chúng ta trước những tác hại do chính công nghệ tạo ra", ông nói.

Giáo sư Paul Romer trình bày tham luận tại hội nghị Đối thoại chính sách cấp cao Đà Nẵng 2026

Nhà kinh tế học từng đoạt Nobel cũng cho rằng, khoa học không chỉ tạo ra các phát minh mới mà còn giúp chia sẻ lợi ích cho cộng đồng thay vì tạo ra độc quyền.

Ông lấy toán học làm ví dụ. Dù không ai có thể sở hữu một định lý toán học hay trở thành tỷ phú nhờ chứng minh một công thức, nhưng chính toán học lại là nền tảng cho vô số thành tựu công nghệ của nhân loại.

Từ đó, Giáo sư Paul Romer cho rằng, các thành tựu về trí tuệ nhân tạo cũng cần được phát triển theo tinh thần của khoa học, cởi mở, chia sẻ và hướng tới lợi ích chung, thay vì bị kiểm soát bởi một số ít doanh nghiệp.

Đô thị hóa là "bệ phóng" của tăng trưởng

Đối với các nền kinh tế đang phát triển, Giáo sư Paul Romer cho rằng, theo đuổi mục tiêu "tăng trưởng bắt kịp" sẽ phù hợp hơn là cố gắng trở thành quốc gia dẫn đầu về công nghệ. Muốn làm được điều đó, trước hết cần đầu tư vào vốn con người, đồng thời thúc đẩy quá trình đô thị hóa.

Theo Giáo sư Paul Romer, hầu hết giá trị của các công nghệ tiên tiến đều được tạo ra trong môi trường đô thị. Đây cũng là nơi người lao động có cơ hội học hỏi kỹ năng mới thông qua công việc và tham gia vào chuỗi đổi mới sáng tạo.

Giáo sư Paul Romer cho rằng, theo đuổi mục tiêu "tăng trưởng bắt kịp" sẽ phù hợp hơn là cố gắng trở thành quốc gia dẫn đầu về công nghệ.

Giáo sư Paul Romer nhấn mạnh, đô thị hóa thành công cần một Nhà nước đủ mạnh để quy hoạch và bảo vệ hệ thống hạ tầng công cộng. Đặc biệt là mạng lưới giao thông và không gian kết nối. Khi nền tảng đó được thiết lập, khu vực tư nhân sẽ phát huy vai trò trong phát triển đô thị. Nhiều quốc gia vẫn chưa khai thác hiệu quả giá trị gia tăng rất lớn từ việc phát triển quỹ đất đô thị. Thực tế kinh nghiệm từ Singapore hay nhiều thành phố ở Trung Quốc cho thấy, phát triển đô thị quy mô lớn hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho ngân sách nhà nước.

AI mở ra cơ hội, nhưng con người vẫn là trung tâm

Đề cập đến trí tuệ nhân tạo, Giáo sư Paul Romer nhìn nhận AI sẽ tạo ra cuộc cách mạng về năng suất tương tự như điện hay internet từng mang lại.

Song điều đó cũng đặt ra nhiều thách thức, AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng nếu lực lượng lao động không được chuẩn bị kỹ năng mới.

AI có thể làm gia tăng bất bình đẳng nếu lực lượng lao động không được chuẩn bị kỹ năng mới.

Theo ông, điều quan trọng không phải là lo ngại AI thay thế con người, mà là xác định những kỹ năng mới mà AI tạo ra để đào tạo lực lượng lao động đáp ứng nhu cầu đó.

"Công việc cũng là một trường học", ông nói và cho rằng con người không chỉ học trong lớp học truyền thống mà còn học rất nhiều thông qua quá trình làm việc. Chính vì vậy, những chương trình thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài có chất lượng sẽ mang lại lợi ích lâu dài nếu tạo ra môi trường để người lao động học hỏi kỹ năng mới ngay tại doanh nghiệp.

Đối với Việt Nam, Giáo sư Paul Romer khuyến nghị nên phát triển các mô hình AI mang bản sắc quốc gia, phản ánh đúng ngôn ngữ, văn hóa và những chuẩn mực đạo đức của người Việt.

"Việc sử dụng AI theo những hướng đi này có thể đóng góp mang tính quyết định vào việc trang bị kỹ năng để tận dụng tối đa thế giới số mới đang mở ra trước mắt", ông nhấn mạnh.

Khép lại bài tham luận, vị Giáo sư đoạt Giải Nobel Kinh tế gửi gắm thông điệp xuyên suốt: tăng trưởng kinh tế sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng một Nhà nước kiến tạo, nền khoa học trung thực, quá trình đô thị hóa đúng hướng và chiến lược đầu tư lâu dài cho con người.

Theo ông, đó cũng là nền tảng để các quốc gia đang phát triển như Việt Nam rút ngắn khoảng cách với thế giới và tạo dựng sự thịnh vượng bền vững trong kỷ nguyên số.