Giữ vững lợi thế bằng năng lực thực chất

Theo số liệu của Cục Thống kê, 7 tháng năm 2026, Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch 104,7 tỷ USD. Việt Nam xuất siêu sang thị trường này 91,4 tỷ USD, tăng 22,6% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước đạt 319,53 tỷ USD, tăng 21,7%.

Ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến Thương mại - Bộ Công thương chia sẻ, những con số trên cho thấy sức hấp dẫn của hàng hóa Việt Nam đối với thị trường Mỹ vẫn rất lớn. Tuy nhiên, phía sau tốc độ tăng trưởng ấn tượng là một áp lực mới: chi phí để duy trì thị phần đang tăng lên.

Từ ngày 24/7/2026, Mỹ áp dụng mức thuế mới 12,5% đối với hàng hóa Việt Nam trong khuôn khổ chính sách thuế mới dành cho 60 đối tác thương mại. Một số ngành xuất khẩu chủ lực, trong đó có dệt may, đang chịu sức ép rõ rệt hơn khi một số đối thủ cạnh tranh chỉ chịu mức 10% và được hưởng cơ chế ưu đãi riêng đối với hàng dệt may. Điều này có nghĩa, cuộc cạnh tranh trên thị trường Mỹ đang chuyển từ câu chuyện “ai có giá rẻ hơn” sang “ai có tổng chi phí và năng lực tuân thủ tốt hơn”.

Trong nhiều năm, lợi thế lớn của doanh nghiệp Việt Nam là chi phí sản xuất cạnh tranh, lực lượng lao động dồi dào và khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn. Đây là nền tảng giúp Việt Nam trở thành một trong những trung tâm sản xuất quan trọng của các tập đoàn quốc tế. Nhưng khi thuế quan tăng, lợi thế về giá sẽ bị thu hẹp.

Một sản phẩm có thể rẻ hơn đối thủ vài phần trăm tại nhà máy nhưng nếu chịu thêm chi phí thuế, logistics, kiểm định, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ tiêu chuẩn thì lợi thế ấy có thể nhanh chóng biến mất.

Đáng chú ý hơn, vấn đề xuất xứ đang trở thành vấn đề được quan tâm trong quan hệ thương mại Việt Nam - Mỹ. Thị trường này gần đây tiếp tục bày tỏ quan ngại về tình trạng hàng hóa từ nước thứ ba được chuyển qua các nước trung gian để tránh thuế. Bộ Ngoại giao Việt Nam Việt Nam sẽ tiếp tục trao đổi với Mỹ một cách xây dựng về vấn đề này, ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Mỹ cho biết.

Mỗi doanh nghiệp xuất khẩu phải coi xuất xứ hàng hóa, hồ sơ nguyên liệu và khả năng truy xuất là một phần của năng lực cạnh tranh. Một lô hàng bị nghi ngờ về xuất xứ có thể kéo theo chi phí kiểm tra, thời gian thông quan và thậm chí ảnh hưởng đến uy tín của cả doanh nghiệp. Vì thế, yêu cầu đặt ra không còn đơn thuần là “sản xuất được hàng”, mà phải chứng minh được hàng được sản xuất như thế nào, từ đâu và bằng nguồn nguyên liệu nào.

Những thay đổi về thương mại toàn cầu tạo ra cơ hội để Việt Nam nâng cấp vị trí trong chuỗi cung ứng. (Ảnh: TCIT)

Ở góc độ khác, chính những thay đổi về thương mại toàn cầu lại tạo ra cơ hội để Việt Nam nâng cấp vị trí trong chuỗi cung ứng.

7 tháng năm 2026, nhóm hàng công nghiệp chế biến đạt 287,91 tỷ USD, chiếm 90,1% tổng kim ngạch xuất khẩu. Đây là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế đã có bước chuyển đáng kể từ xuất khẩu nguyên liệu sang sản phẩm chế biến, sản xuất công nghiệp.

Tuy nhiên, phần lớn kim ngạch xuất khẩu vẫn thuộc khu vực FDI. Trong 7 tháng, khu vực này đóng góp 255,89 tỷ USD, chiếm 80,1% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực kinh tế trong nước đạt 63,64 tỷ USD, chỉ chiếm 19,9%.

Nếu doanh nghiệp Việt chỉ đứng ở vị trí gia công, lợi thế về giá sẽ ngày càng khó duy trì. Ngược lại, nếu tham gia sâu hơn vào thiết kế, phát triển sản phẩm, cung ứng linh kiện, vật liệu, công nghiệp hỗ trợ, logistics và các dịch vụ hậu cần, giá trị giữ lại trong nền kinh tế sẽ lớn hơn.Muốn vậy, doanh nghiệp phải đầu tư mạnh hơn cho công nghệ, quản trị dữ liệu, tự động hóa và quản trị chuỗi cung ứng.

Ông Vũ Tú Thành, Quyền Giám đốc điều hành khu vực ASEAN - kiêm Trưởng đại diện tại Việt Nam của Hội đồng Kinh doanh Mỹ - ASEAN chia sẻ, thị trường Mỹ vẫn còn dư địa lớn nhưng cách tiếp cận cũng cần thay đổi. Thay vì chỉ tìm kiếm đơn hàng ngắn hạn, doanh nghiệp Việt cần hướng tới quan hệ cung ứng dài hạn với các nhà nhập khẩu, thương hiệu và tập đoàn Mỹ. Khi doanh nghiệp có khả năng đáp ứng ổn định về chất lượng, tiến độ, truy xuất, môi trường và lao động, mức độ phụ thuộc vào yếu tố giá sẽ giảm.

Đặc biệt, trong bối cảnh các thương hiệu toàn cầu đang tái cấu trúc chuỗi cung ứng, Việt Nam có cơ hội trở thành trung tâm sản xuất nếu chứng minh được ba yếu tố: ổn định, minh bạch và đáng tin cậy. Đây cũng là lúc cần nhìn lại vai trò của doanh nghiệp nội địa trong chuỗi cung ứng FDI. Nếu một doanh nghiệp Việt có thể trở thành nhà cung cấp cấp 1 hoặc cấp 2 cho các tập đoàn toàn cầu, giá trị của một đơn hàng sẽ không chỉ nằm ở doanh thu xuất khẩu mà còn nằm ở khả năng tích lũy công nghệ, tiêu chuẩn quản trị và thị trường.

Thực tế cho thấy, thương mại thế giới đang bước vào một giai đoạn khác. Thuế quan, tiêu chuẩn xanh, lao động, xuất xứ, dữ liệu và truy xuất nguồn gốc đang trở thành những “bộ lọc” mới của thị trường. Với Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là phép thử đối với chất lượng tăng trưởng xuất khẩu.

Nhà nước cần tiếp tục hỗ trợ doanh nghiệp cập nhật chính sách thương mại, cảnh báo sớm các vụ việc phòng vệ thương mại, hỗ trợ pháp lý về xuất xứ và mở rộng xúc tiến thương mại. Nhưng doanh nghiệp không thể chỉ chờ chính sách.

Bài toán cốt lõi vẫn nằm ở năng lực nội tại được cụ thể hóa bằng việc đầu tư cho công nghệ; tăng tỷ lệ nội địa hóa; xây dựng hệ thống truy xuất; kiểm soát chặt nguồn nguyên liệu; nâng chuẩn lao động và môi trường; chủ động xây dựng thương hiệu; đồng thời đa dạng hóa thị trường là những việc doanh nghiệp phải làm ngay. Bởi trong cuộc chơi mới, giá rẻ có thể giúp hàng Việt bước vào thị trường Mỹ, nhưng chỉ chất lượng, minh bạch và năng lực đáp ứng tiêu chuẩn mới giúp hàng Việt ở lại.

Vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu vì thế không nên được đo bằng số lượng đơn hàng nhận được, mà bằng tỷ lệ giá trị Việt Nam tạo ra trong mỗi sản phẩm xuất khẩu.