Hành trình giữ hồn kiến trúc Hà Nhì trong nhịp sống mới

Quang cảnh tọa đàm

Chiều 28/4/2026, tại không gian nhà Hà Nhì (khu trưng bày ngoài trời), Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề “Hành trình di sản: câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì”.

Không chỉ là một hoạt động chuyên môn, sự kiện mở ra diễn đàn đối thoại sâu giữa các nhà nghiên cứu và chính chủ thể văn hóa đến từ xã Y Tý (Lào Cai), qua đó làm rõ những thách thức và giải pháp trong việc bảo tồn nguyên bản kiến trúc nhà trình tường – một giá trị đặc sắc của người Hà Nhì trước sức ép của đời sống hiện đại.

Chủ thể văn hóa ở vị trí trung tâm

Điểm nhấn nổi bật của đợt tu sửa định kỳ và trưng bày lại ngôi nhà Hà Nhì (diễn ra từ ngày 13 đến 28/4/2026) là sự tham gia trực tiếp của 5 người thợ Hà Nhì đến từ xã Y Tý. Họ không chỉ thực hiện việc sửa chữa tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc mà còn dựng mới cây đu – một chi tiết gắn với đời sống sinh hoạt truyền thống.

Theo PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, việc mời chính cộng đồng tham gia chỉnh trang công trình của mình không đơn thuần là hỗ trợ kỹ thuật. “Người Hà Nhì giữ vị trí trung tâm trong toàn bộ quy trình chuyên môn. Điều này thể hiện sự tôn trọng đối với chủ thể văn hóa, đồng thời đảm bảo tính chân thực, chính xác trong trưng bày. Quan trọng hơn, đây còn là cách khuyến khích cộng đồng chủ động bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản do chính họ kiến tạo”, ông nhấn mạnh.

Cách tiếp cận này phản ánh rõ triết lý bảo tồn mà Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam kiên trì theo đuổi nhiều năm qua: không “đóng băng” di sản như một hiện vật, mà đặt nó trong dòng chảy sống động của cộng đồng. Bởi lẽ, kiến trúc dân gian không chỉ là vật thể hữu hình mà còn chứa đựng tri thức, kỹ năng và ký ức văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ.

Là người trực tiếp nghiên cứu và phục dựng ngôi nhà Hà Nhì từ hơn hai thập kỷ trước, TS. Vi Văn An đã mang đến tọa đàm những phân tích sâu sắc về tri thức dân gian ẩn chứa trong từng lớp đất trình tường. Theo ông An, mỗi công đoạn – từ chọn đất, trộn nguyên liệu đến kỹ thuật nện tường – đều phản ánh sự thích nghi tinh tế của người Hà Nhì với điều kiện tự nhiên vùng cao.

Tuy nhiên, ông An cũng bày tỏ lo ngại trước những thách thức ngày càng lớn. Áp lực đô thị hóa, sự thay đổi trong lối sống và đặc biệt là tình trạng khan hiếm nguyên vật liệu tự nhiên đang khiến việc bảo tồn trở nên khó khăn hơn.

“Chìa khóa để giữ gìn ‘hồn cốt’ di sản nằm ở sự kết nối giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn của chính cộng đồng”, TS. Vi Văn An khẳng định.

Trao truyền tri thức - con đường bền vững của di sản

Một trong những vấn đề cốt lõi được đặt ra tại tọa đàm là làm thế nào để duy trì đội ngũ thợ kế cận – những người nắm giữ kỹ thuật trình tường đặc sắc. Theo TS. Vi Văn An, mục tiêu cao nhất của bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc giữ gìn công trình vật thể mà còn phải đảm bảo kỹ năng truyền thống không bị mai một theo thời gian.

Anh Phu Đo Xe, thợ sửa nhà người Hà Nhì bày tỏ niềm tự hào khi được sửa chữa ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình

Để giải quyết bài toán nguyên vật liệu, ông An đề xuất Bảo tàng cần phối hợp chặt chẽ với địa phương trong việc dự trữ nguồn nguyên liệu truyền thống, thậm chí mở rộng tìm kiếm các loại vật liệu tương đồng từ những vùng khác. Điều này nhằm đảm bảo các đợt trùng tu trong tương lai vẫn giữ được tính chân xác và thẩm mỹ nguyên bản.

Thực tế, khác với nhiều mô hình trưng bày mang tính mô phỏng, các công trình kiến trúc dân gian tại Vườn Kiến trúc của Bảo tàng đều là nhà nguyên gốc, được người dân nhượng lại và di chuyển về phục dựng. Mỗi công trình đều có “hồ sơ khoa học” riêng, từ cấu trúc, vật liệu đến bối cảnh văn hóa. Trong quá trình bảo tồn, Bảo tàng ưu tiên sử dụng vật liệu truyền thống đúng với môi trường sinh thái bản địa. Đơn cử như việc vận chuyển đất sét núi từ Lào Cai để tái hiện chính xác kỹ thuật trình tường của người Hà Nhì.

Đợt tu sửa lần này cũng cho thấy sự tiếp nối thế hệ rõ nét. Bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm, còn có sự góp mặt của các thợ trẻ như anh Ly Xe Xá (SN 1990) và anh Phà Thó Suy (SN 1980). Điều đặc biệt là hơn 20 năm trước, chính cha của họ – những nghệ nhân Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó – là những người đặt nền móng phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại Bảo tàng.

Trở lại nơi cha mình từng làm việc, anh Phà Thó Suy không giấu được xúc động: “Trong bối cảnh nhà truyền thống tại Y Tý dần mai một, việc thực hành lại kỹ thuật của cha ông không chỉ là công việc, mà còn là trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc giữ gìn bản sắc”.

Ban Giám đốc Bảo tàng trao giấy chứng nhận và quà tri ân cho nhóm thợ người Hà Nhì tại buổi tọa đàm

Sự hiện diện của hai thế hệ trong cùng một công trình không chỉ giúp lưu giữ trọn vẹn kỹ thuật truyền thống – từ lợp mái cỏ tranh đến trát tường đất – mà còn tạo nên một “cầu nối sống” đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Khách tham quan không chỉ quan sát mà còn được trải nghiệm không gian sống thực, cảm nhận rõ hơi thở của văn hóa bản địa.

Theo TS. Vũ Hồng Thuật, Trưởng phòng Trưng bày – Truyền thông – Giáo dục của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, đơn vị luôn kiên định với hướng đi tôn trọng chủ thể văn hóa. Bảo tàng không chỉ trưng bày mà còn mở cửa để khách tham quan bước vào bên trong các ngôi nhà, trực tiếp khám phá không gian kiến trúc và đời sống. Đồng thời, việc duy trì kết nối chặt chẽ với cộng đồng giúp đảm bảo tính chân xác không chỉ ở vật liệu mà còn ở các yếu tố tinh thần như nghi lễ, tập quán.

Đặc biệt, Bảo tàng đặt ra nguyên tắc ưu tiên sự tham gia của ít nhất hai thế hệ nghệ nhân trong mỗi đợt tu bổ. Qua đó, quá trình chỉnh trang không chỉ là hoạt động kỹ thuật mà còn trở thành hành trình trao truyền tri thức dân gian.

Sự trở lại của nhóm thợ Hà Nhì trong lần chỉnh trang này đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: di sản chỉ thực sự sống khi được tiếp nối qua bàn tay và ký ức của con người. Đó cũng chính là sứ mệnh mà Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam bền bỉ theo đuổi – bảo tồn di sản trong trạng thái vận động, để mỗi công trình không chỉ kể câu chuyện của quá khứ mà còn tiếp tục được viết tiếp trong hiện tại và tương lai.