Kinh tế nhà nước: Chủ đạo không mâu thuẫn với cạnh tranh bình đẳng

Luật sư Nguyễn Hồng Chung

Thưa Luật sư, Nghị quyết 79 tiếp tục khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, nhưng đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật và cạnh tranh theo cơ chế thị trường. Theo ông, hai yêu cầu này có mâu thuẫn với nhau không?

Luật sư Nguyễn Hồng Chung: Nghe qua thì tưởng mâu thuẫn: chủ đạo mà lại bình đẳng. Nhưng tôi cho rằng, khi hiểu “chủ đạo” là vai trò chức năng thì mọi thứ trở nên logic. Những lĩnh vực như hạ tầng nền tảng, an ninh năng lượng, an ninh dữ liệu, các cân đối lớn của nền kinh tế cần một “xương sống” để bảo đảm vận hành ổn định – và ở đó kinh tế nhà nước có vị trí đặc biệt. Còn trong các thị trường cạnh tranh như dịch vụ, sản xuất, thương mại, bình đẳng là nguyên tắc nền tảng, doanh nghiệp nhà nước cũng phải chơi theo luật thị trường.

Nghị quyết 79 nhấn mạnh việc tập trung kinh tế nhà nước vào các lĩnh vực then chốt, thiết yếu, chiến lược. Theo ông, làm thế nào để xác định đúng các lĩnh vực này, tránh tình trạng dàn trải nguồn lực?

Luật sư Nguyễn Hồng Chung: Đúng vậy. Vấn đề nằm ở chỗ nếu không có tiêu chí rõ ràng thì danh mục “chiến lược” rất dễ bị mở rộng quá mức, dẫn tới dàn trải và hiệu quả thấp. Danh mục chiến lược phải vừa là “hàng rào” để tập trung nguồn lực, vừa là “cửa thoát” để rút khỏi những lĩnh vực mà thị trường đã làm tốt.

Theo tôi, cần một bộ tiêu chí đủ chặt, gồm các nhóm như: an ninh và chủ quyền chuỗi cung ứng; các lĩnh vực độc quyền tự nhiên và hạ tầng nền tảng; R&D công nghệ lõi, chuyển đổi xanh và đầu tư dài hạn; các cân đối lớn và rủi ro hệ thống; cùng với vai trò thiết lập tiêu chuẩn kỹ thuật, dữ liệu và mua sắm đổi mới.

Điểm mấu chốt là, tiêu chí phải dùng cho cả hai việc: “giữ” và “rút”. Lĩnh vực nào không còn đáp ứng tính chiến lược hoặc thị trường đã cạnh tranh tốt thì cần giảm chi phối, thoái vốn, tránh “ôm” quá rộng.

Nghị quyết đặt yêu cầu kinh tế nhà nước phải dẫn dắt, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác. Theo Luật sư, “dẫn dắt” ở đây cần được hiểu và thực hiện như thế nào để thực chất, không hình thức?

Luật sư Nguyễn Hồng Chung: Theo tôi, dẫn dắt thực chất không phải là “đứng trước” mà là “kéo cùng đi”. Có bốn cơ chế quan trọng.

Thứ nhất, dẫn dắt bằng các dự án neo và nền tảng dùng chung, trong đó doanh nghiệp nhà nước triển khai các dự án hạ tầng, năng lượng, số hóa quy mô lớn nhưng thiết kế theo hướng mở để doanh nghiệp tư nhân tham gia chuỗi cung ứng.

Thứ hai, dẫn dắt bằng nghiên cứu và phát triển (R&D) và đổi mới sáng tạo, đóng vai trò “người đặt hàng công nghệ” để hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ nội địa.

Thứ ba, dẫn dắt bằng liên kết chuỗi giá trị, trong đó KPI của doanh nghiệp nhà nước không chỉ là lợi nhuận mà còn là tỷ lệ nội địa hóa, phát triển nhà cung ứng và nâng năng suất ngành.

Cuối cùng là dẫn dắt bằng minh bạch và chuẩn quản trị, bởi khi doanh nghiệp nhà nước quản trị tốt và công bố thông tin đầy đủ, thị trường sẽ được “nâng chuẩn”, qua đó giảm chi phí vốn cho toàn nền kinh tế.

Nghị quyết 79 yêu cầu doanh nghiệp nhà nước áp dụng quản trị theo chuẩn OECD và đặt ra nhiều nhiệm vụ tổ chức thực hiện. Theo ông, đâu là những ưu tiên trước mắt để Nghị quyết có thể đi vào cuộc sống?

Luật sư Nguyễn Hồng Chung: Yêu cầu quản trị theo chuẩn OECD là rất đúng hướng, nhưng thách thức không nằm ở khẩu hiệu mà ở thực thi. Trước hết phải tách bạch rõ chức năng chủ sở hữu và chức năng quản lý nhà nước để tránh xung đột lợi ích. Đồng thời, cần nâng chất hội đồng quản trị và cơ chế nhân sự theo năng lực, mục tiêu và trách nhiệm giải trình. Một điểm then chốt khác là minh bạch dữ liệu, bởi không có dữ liệu chuẩn thì không thể đo KPI hay hậu kiểm hiệu quả.

Về ưu tiên trước mắt, theo tôi cần sớm chốt bộ tiêu chí then chốt – chiến lược và danh mục nắm giữ vốn nhà nước; ban hành bộ KPI và cơ chế công bố thông tin theo chuẩn OECD; làm sạch và số hóa dữ liệu về đất đai, tài sản nhà nước; xử lý dứt điểm các dự án thua lỗ kéo dài; đồng thời chuẩn hóa các mô hình PPP theo hướng cạnh tranh minh bạch. Nếu làm được những việc này, Nghị quyết 79 sẽ thực sự “nâng chuẩn” phân bổ nguồn lực và tạo không gian cho khu vực tư nhân bứt phá.

Xin cảm ơn ông!