Nền tảng năng lượng vững chắc cho mục tiêu quốc gia thu nhập cao

Năng lượng cần đủ mạnh, tin cậy và xanh hơn

Thực tế, nguồn cung năng lượng ngày càng gắn chặt với mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của nền kinh tế. Theo PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp tại Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng trưởng kinh tế mạnh mẽ. Dự báo, tốc độ tăng trưởng GDP năm 2026 có thể đạt khoảng 10% và duy trì liên tục trong giai đoạn ít nhất 5 năm tiếp theo. Khi đó, tăng trưởng nguồn cung năng lượng phải đạt tối thiểu 1,5 lần tốc độ tăng trưởng GDP, tức khoảng 15%/năm. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải đưa vào vận hành những nguồn điện mới, ổn định, quy mô lớn và xanh hơn.

Tuy nhiên, bài toán năng lượng không chỉ nằm ở việc mở rộng công suất phát điện. TS. Bùi Thanh Minh, Phó Giám đốc Chuyên môn, Văn phòng Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế Tư nhân thuộc Hội đồng tư vấn cải cách Thủ tục hành chính của Thủ tướng Chính phủ cho biết, sự suy giảm dần của hệ số đàn hồi điện trên GDP là xu hướng phổ biến ở các quốc gia chuyển từ công nghiệp hóa sang kinh tế tri thức. Khi cơ cấu kinh tế dịch chuyển sang các ngành dịch vụ, công nghệ cao và sản xuất giá trị gia tăng lớn, tăng trưởng sẽ dựa nhiều hơn vào hiệu quả sử dụng năng lượng. Đây cũng chính là xu hướng phát triển mà Việt Nam đang hướng tới trong thập niên tới.

Từ thực tiễn đó, ông Minh khẳng định, áp lực gia tăng sản lượng điện phải được giải quyết thông qua việc tăng mạnh tỷ trọng các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, đồng thời đẩy nhanh hơn tiến trình chuyển đổi xanh trong toàn hệ thống năng lượng quốc gia.

Để quá trình chuyển đổi này diễn ra thông suốt, thể chế đóng vai trò mang tính quyết định. Tại Kỳ họp thứ 10 vừa qua, Quốc hội thông qua Nghị quyết về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, đây là nghị quyết mang tính đột phá, tập trung tháo gỡ các nút thắt thể chế đang kìm hãm ngành năng lượng, đặc biệt trong các lĩnh vực hạ tầng năng lượng, điện gió ngoài khơi và mở đường cho điện hạt nhân quy mô nhỏ. Điểm đáng chú ý, cơ chế cập nhật, điều chỉnh quy hoạch được thiết kế linh hoạt hơn, cho phép thay đổi chi tiết dự án và thay thế các dự án chậm tiến độ bằng dự án mới mà không cần thực hiện quy trình điều chỉnh phức tạp. Điều này giúp cắt giảm đáng kể thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian thực hiện dự án từ 6 đến 12 tháng, tạo tác động tích cực tới tiến độ đầu tư.

Ông Eric Van Vaerenbergh - chuyên gia năng lượng, giảng viên Trường Cao đẳng Kỹ nghệ Brussels (ECAM) khẳng định, Việt Nam hội tụ nhiều yếu tố thuận lợi, hoàn toàn có cơ hội tăng trưởng nhanh đến năm 2045 song phải thay đổi căn bản cách tạo ra giá trị và bảo đảm một nền móng năng lượng đủ mạnh, đủ tin cậy. Theo đó, Việt Nam cần bảo đảm nguồn điện có chi phí hợp lý, an toàn, sẵn có theo nhu cầu và có khả năng mở rộng, không chỉ ở công suất phát mà còn ở hệ thống lưới truyền tải.

Bởi nếu thiếu một hệ thống lưới điện vững chắc và các hợp đồng cung ứng đáng tin cậy, những ngành tiêu thụ điện lớn như điện tử, bán dẫn hay trung tâm dữ liệu sẽ khó có thể phát triển đúng kỳ vọng.

Tập trung tháo gỡ các nút thắt thể chế đang kìm hãm ngành năng lượng

Gỡ nút thắt thể chế và công cụ thị trường

Để các định hướng chiến lược phát triển năng lượng đi vào thực tế, việc huy động nguồn lực xã hội là điều kiện không thể thiếu. Trong đó cần thu hút nguồn lực xã hội, đặc biệt là đầu tư tư nhân và đầu tư nước ngoài vào hạ tầng năng lượng. Theo ông Nguyễn Quang Huân, Chủ tịch HĐQT CTCP Halcom Việt Nam, Luật Điện lực (sửa đổi) cần được ưu tiên hoàn thiện theo hướng xác lập cơ chế thị trường điện bán buôn, bán lẻ cạnh tranh đúng nghĩa, khuyến khích nhiều thành phần kinh tế tham gia vào cả ba khâu phát điện, truyền tải và phân phối trên cơ sở tách bạch rõ ràng. Đồng thời, bảo đảm sự hài hòa với các luật liên quan như môi trường, đất đai, đầu tư và quy hoạch nhằm giảm rủi ro, tăng niềm tin của nhà đầu tư và rút ngắn thời gian chuẩn bị dự án.

Cùng với hoàn thiện thể chế, các công cụ thị trường phải được kích hoạt đầy đủ. Một số chuyên gia đề xuất sớm ban hành cơ chế hướng dẫn thực hiện hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) đạt chuẩn quốc tế. Đây là công cụ đặc biệt quan trọng giúp doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp FDI, có thể chủ động mua điện sạch từ nhà máy năng lượng tái tạo. Cùng với đó, tăng cường quản lý, giám sát thị trường nhằm bảo vệ cạnh tranh lành mạnh và quyền lợi người tiêu dùng, kết hợp đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống dữ liệu thị trường tập trung, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dự báo cung - cầu và giám sát giao dịch, được xem là giải pháp then chốt để nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của thị trường năng lượng.

Trước mắt, TS. Nguyễn Thanh Hải, chuyên gia kinh tế Tổ chức Hợp tác quốc tế CHLB Đức cho rằng, phải bảo đảm tiến độ hoàn thành, đưa vào vận hành các dự án nguồn điện, truyền tải điện lớn trong năm 2025; từ năm 2026 cần phát triển tối đa nguồn điện từ năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời, điện sinh khối...), tiếp tục gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu nguồn điện. Cùng với phát triển nguồn điện hạt nhân không phát thải, tiếp tục khai thác tối đa tiềm năng kinh tế - kỹ thuật của các nguồn thủy điện hiện có, đồng thời phát triển các nhà máy thủy điện tích năng lượng để điều hòa phụ tải, dự phòng công suất và hỗ trợ tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo quy mô lớn, cũng như hệ thống pin lưu trữ.