Ngành gia cầm giữa vòng vây thách thức

Thách thức bủa vây

Năm 2024, ngành đã sản xuất 2,4 triệu tấn thịt gia cầm và hơn 2 tỷ quả trứng, không chỉ đáp ứng đủ nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn tự tin xuất khẩu đến một số quốc gia và vùng lãnh thổ. Điều này cho thấy sự chuyển dịch mạnh mẽ của ngành theo hướng hiện đại hóa và công nghiệp hóa. Tuy nhiên, ngành gia cầm đang đối mặt với vô vàn khó khăn, thậm chí có dấu hiệu của một cuộc khủng hoảng. Tốc độ tăng trưởng, đặc biệt là về giá trị sản xuất, đang có xu hướng giảm dần. Đây không chỉ là khủng hoảng về giá cả hay thị trường, mà còn là khủng hoảng về mô hình phát triển, và đáng lo ngại hơn cả là khủng hoảng niềm tin của doanh nghiệp về một tương lai bất định.

Bà Trần Ngọc Yến, Giám đốc phụ trách ngành hàng của Công ty Agro Monitor, chỉ ra một nghịch lý đáng buồn, dù Việt Nam đứng thứ 10 thế giới về đàn gà và thứ 2 về đàn thủy cầm, ngành vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu từ con giống, thịt đến các sản phẩm chế biến từ gia cầm. Minh chứng rõ nhất là trong giai đoạn 2020 - 2024, Việt Nam chi khoảng 200 - 300 triệu USD mỗi năm để nhập khẩu 200.000 - 300.000 tấn thịt gà đông lạnh, tăng mạnh so với giai đoạn trước. Lượng nhập khẩu này tuy chỉ tương đương 15 - 17% tổng sản lượng trong nước, nhưng lại chiếm tới 30% lượng thịt gà trắng tiêu thụ nội địa.

Theo bà Phạm Thị Kim Dung - Trưởng phòng Giống vật nuôi, Cục Chăn nuôi và Thú y, ngành còn những tồn tại chính như thói quen tiêu dùng nhỏ lẻ gây khó khăn trong kiểm soát an toàn sinh học, nguyên liệu đầu vào phụ thuộc nhập khẩu, chuỗi liên kết sản xuất còn yếu và áp lực cạnh tranh khốc liệt trên thị trường. Người chăn nuôi thường xuyên đối mặt với tình trạng bị thương lái ép giá, bởi họ không có tiếng nói chung và thiếu thông tin thị trường để tự bảo vệ lợi ích của mình. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập mà còn làm giảm động lực tái đầu tư, cải thiện chất lượng.

Việt Nam cần thay đổi mô hình phát triển từ “sản xuất gia cầm” sang “kinh tế gia cầm”

Cần giải pháp đồng bộ

Để vượt qua những thách thức trên, ông Nguyễn Thanh Sơn - Chủ tịch Hiệp hội Gia cầm Việt Nam cho rằng, trước hết, Việt Nam cần thay đổi mô hình phát triển từ "sản xuất gia cầm" sang "kinh tế gia cầm". Đây là một tầm nhìn lớn, kéo theo hàng loạt vấn đề cần giải quyết từ chiến lược đầu tư, mở rộng quy mô, đến việc lựa chọn ngành hàng và dòng sản phẩm. Ngành gia cầm không chỉ tạo ra sản phẩm, mà còn là một mắt xích trong chuỗi giá trị kinh tế tổng thể, đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ và tầm nhìn xa.

Thứ hai là việc tổ chức lại hệ thống sản xuất. Trong "cuộc chơi" này, cần xác định rõ chủ thể nào sẽ dẫn dắt. Doanh nghiệp trong nước hay doanh nghiệp FDI sẽ là người tiên phong? Rõ ràng, các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ sẽ khó có thể đảm đương vai trò dẫn dắt.

Một vấn đề lớn khác là vai trò của các hiệp hội ngành hàng. "Tôi tin rằng, đã đến lúc các hiệp hội ngành hàng cần phải thay đổi vai trò, chủ động hơn trong việc quản lý, phân công và tiếp cận theo mô hình quốc tế. Cuối cùng, đã đến lúc chúng ta không thể "mạnh ai nấy chạy". Thay vào đó, cần có sự bắt tay hợp tác chặt chẽ. Sắp tới, Hiệp hội Gia cầm Việt Nam sẽ tập trung xây dựng một số chuỗi giá trị trọng điểm, trong đó có chuỗi sản xuất trứng. Để làm được điều này, việc thành lập Câu lạc bộ các nhà sản xuất trứng Việt Nam là vô cùng cần thiết, nhằm tập hợp và sắp xếp lại "sân chơi", chấm dứt tình trạng cạnh tranh thiếu lành mạnh như bấy lâu nay", ông Sơn chia sẻ.

Theo ông Sơn, thị trường trong nước có tiềm năng nhưng cần khơi thông bằng cách hạ giá thành sản phẩm và truyền thông về lợi ích của việc tiêu thụ trứng. Song song đó, xuất khẩu là yếu tố then chốt. Cần có một chương trình tổng thể về xuất khẩu sản phẩm chăn nuôi, tập trung vào định hướng thị trường, xây dựng vùng an toàn dịch bệnh, và ký kết hiệp định thú y, thương mại.

Ở góc độ cơ quan quản lý nhà nước, ông Phạm Kim Đăng cho rằng, việc mở rộng thị trường tiêu thụ, xúc tiến xuất khẩu các sản phẩm gia cầm chủ lực của Việt Nam ra thế giới là vô cùng cần thiết. Đặc biệt, việc thúc đẩy liên kết chuỗi giữa doanh nghiệp, hiệp hội và địa phương được coi là chìa khóa để tạo sự minh bạch, chia sẻ thông tin hiệu quả và đảm bảo lợi ích hài hòa cho tất cả các mắt xích. Về lâu dài, ngành gia cầm cần một chiến lược mang tính đột phá, cần phải quy hoạch lại sản xuất một cách bài bản, tập trung đầu tư vào các vùng chăn nuôi trọng điểm để tối ưu hóa nguồn lực. Ông Đăng kiến nghị cần có những chính sách tín dụng ưu đãi dành riêng cho cả nông hộ và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực gia cầm. Điều này sẽ giúp họ dễ dàng tiếp cận nguồn vốn, đầu tư nâng cấp công nghệ, mở rộng sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường.