Nhà dưỡng lão bán trú - bước đi đột phá, đáp ứng nhu cầu an sinh xã hội

Nỗi lo chăm sóc người cao tuổi trong xã hội hiện đại đang dần được hóa giải

Việt Nam đang bước vào giai đoạn “già hóa dân số” với tốc độ nhanh chóng. Theo dữ liệu dân cư quốc gia, cả nước hiện có khoảng 16,1 triệu người cao tuổi, chiếm hơn 16% tổng dân số. Con số này được dự báo sẽ tăng vọt, và chỉ sau hơn một thập kỷ nữa, cứ 5 người dân Việt Nam sẽ có một người trên 60 tuổi. Sự thay đổi cơ cấu dân số này đặt ra một bài toán lớn: Làm thế nào để đảm bảo người cao tuổi được chăm sóc đầy đủ về sức khỏe, tinh thần và đời sống khi mà mô hình gia đình truyền thống không còn là lựa chọn duy nhất?

Áp lực từ sự thay đổi cấu trúc gia đình

Nghiên cứu mới nhất của Viện Dân số, Sức khỏe và Phát triển năm 2020 cho thấy, 61,3% người cao tuổi Việt Nam đang sống cùng ít nhất một người con ruột. Đây là một con số đáng kể, phản ánh truyền thống hiếu thảo vẫn được gìn giữ. Tuy nhiên, cùng lúc đó, áp lực kinh tế và sự thay đổi trong cấu trúc gia đình đang tạo ra những thách thức mới.

Theo số liệu từ Cục Thống kê, quy mô hộ gia đình Việt Nam đã giảm đáng kể, từ 3,9 người/hộ năm 2010 xuống còn 3,5 người/hộ vào năm 2024. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng chỉ ra rằng, số hộ gia đình hai thế hệ hiện chiếm tỷ lệ lớn nhất (45,5%), trong khi các hình thức khác như hộ gia đình một thế hệ hay hộ đơn thân chiếm tới 37,1%.

Những con số này cho thấy một thực tế rõ ràng, mô hình “tứ đại đồng đường” hay “tam đại đồng đường” đang dần nhường chỗ cho các cấu trúc gia đình nhỏ gọn hơn. Điều này khiến cho việc chăm sóc toàn diện cho cha mẹ, ông bà trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Ông Tạ Văn Hạ - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội thẳng thắn chỉ ra rằng, xã hội phát triển đi kèm với cường độ làm việc cao khiến người trẻ có ít thời gian dành cho người thân.

"Ở cái tuổi gần đất xa trời, khi sức khỏe đã không còn cho phép tự chăm sóc bản thân, nhiều người cao tuổi lại phải đối mặt với nỗi cô đơn cùng cực, thậm chí là sự bạo hành từ chính người thân. Cuộc sống của họ thiếu thốn các hoạt động vui chơi, giải trí, thiếu cả những người chăm sóc tận tình. Điều này không chỉ gây ảnh hưởng tiêu cực đến thể chất mà còn khiến họ rơi vào trạng thái trầm cảm", ông Hạ chia sẻ.

TS, Trương Xuân Cừ, Phó Chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam cho hay, nhu cầu chăm sóc người cao tuổi ngày càng lớn khi mô hình gia đình độc lập trở nên phổ biến.

Giải pháp tiềm năng cho người cao tuổi

Trước thực trạng đó, các mô hình nhà dưỡng lão đang dần trở thành một giải pháp được xã hội quan tâm. Đặc biệt, sau phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại hội nghị toàn quốc ngày 16 tháng 9, kỳ vọng về sự phát triển của mô hình này, nhất là mô hình nhà dưỡng lão bán trú, càng trở nên rõ nét.

Mô hình nhà dưỡng lão bán trú (chăm sóc ban ngày) được các chuyên gia đánh giá là một hướng đi phù hợp. TS. Trương Xuân Cừ cho rằng, các trung tâm này không chỉ giúp giảm chi phí đáng kể so với mô hình nội trú mà còn thu hút được những người cao tuổi vẫn còn sức khỏe. Tại đây, họ được chăm sóc, duy trì thể trạng và trí tuệ, đồng thời đáp ứng nhu cầu giao tiếp rất lớn của bản thân.

Đồng quan điểm, ông Tạ Văn Hạ nhấn cho rằng, việc đưa người cao tuổi đến các cơ sở chăm sóc ban ngày sẽ giúp họ tránh cảm giác phụ thuộc. Việc duy trì các mối quan hệ xã hội, đặc biệt là với những người cùng thế hệ, có vai trò vô cùng quan trọng. Những cuộc gặp gỡ, trò chuyện và chia sẻ với những người đồng niên, đồng điệu về suy nghĩ không chỉ giúp chúng ta giải tỏa tâm trạng mà còn mang lại cảm giác trẻ hóa về cảm xúc.

Dù các dự án căn hộ chăm sóc sức khỏe bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam, mức giá lại là rào cản lớn với phần đông người dân. Mô hình nhà dưỡng lão ban ngày nổi lên như giải pháp tối ưu. Mô hình này không chỉ giúp người cao tuổi được chăm sóc sức khỏe và tránh cảm giác cô đơn, mà còn giải tỏa gánh nặng cho thế hệ trẻ.

Trong cuộc sống hiện đại đầy bận rộn, người trẻ có thể an tâm phát triển sự nghiệp khi cha mẹ được chăm sóc chu đáo, mà vẫn duy trì được sợi dây tình cảm gia đình. Đây là bước đi đột phá, vừa đáp ứng nhu cầu an sinh, vừa phù hợp với thực trạng kinh tế hiện nay.

Bài toán phát triển và thách thức

Mặc dù có tiềm năng lớn, nhưng khái niệm nhà dưỡng lão bán trú vẫn còn khá mới mẻ tại Việt Nam. Phần lớn các cơ sở hiện tại vẫn hoạt động theo mô hình toàn thời gian. Một số ít trung tâm cho phép chăm sóc bán trú đều trong tình trạng "quá tải". Để mô hình này thực sự đi vào đời sống, chúng ta cần vượt qua nhiều thách thức, đặc biệt là về chi phí và chính sách.

Theo thống kê cuối năm 2024, mức lương hưu bình quân của người cao tuổi là 6,2 triệu đồng/tháng, trong khi chi phí dưỡng lão trung bình lại ở mức 10 triệu đồng/tháng. Khoảng cách này cho thấy chi phí là rào cản lớn. Do đó, cần có các chính sách an sinh, kết hợp với bảo hiểm y tế để giảm bớt gánh nặng tài chính cho người cao tuổi.

Đại biểu Tạ Văn Hạ đề xuất đề xuất một giải pháp đột phá và đầy tính thực tiễn cho vấn đề chăm sóc người cao tuổi: tận dụng cơ sở vật chất dôi dư sau sáp nhập các đơn vị hành chính để xây dựng các thiết chế chăm sóc tại phường, xã.

Theo ông Hạ, Nhà nước không thể làm một mình và khẳng định sự cần thiết của việc tạo ra các cơ chế, chính sách hấp dẫn để thu hút nguồn lực xã hội hóa từ các tổ chức và cá nhân.

Cùng quan điểm, Giáo sư Giang Thanh Long, giảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đề xuất Nhà nước cần ban hành chính sách rõ ràng về quỹ đất và thuế để tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư. Bên cạnh đó, cần có những quy định cụ thể về điều kiện thành lập trung tâm, bao gồm tiêu chuẩn về hạ tầng, trang thiết bị và đội ngũ nhân lực. Để đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dân, các trung tâm này cần cung cấp nhiều mức giá dịch vụ, từ miễn phí, phí thấp đến phí cao.

Giáo sư Long cũng lưu ý, nhiều trung tâm tư nhân tại Việt Nam đã áp dụng mô hình chăm sóc ban ngày nhưng không thành công do khó bố trí nhân viên theo sát và số lượng người cao tuổi đủ sức khỏe để tham gia mô hình này không nhiều.

Viện Nghiên cứu và Đánh giá Thị trường Bất động sản Việt Nam (VARS IRE) cho rằng, trong bối cảnh già hóa dân số nhanh chóng, việc phát triển hệ thống nhà dưỡng lão bán trú sẽ là giải pháp phù hợp với điều kiện văn hóa, xã hội và kinh tế Việt Nam. Nếu trẻ em có nhà trẻ để phát triển những năm đầu đời, thì người cao tuổi cũng cần có "nhà dưỡng lão ban ngày" để được chăm sóc sức khỏe, giao lưu tinh thần và sống vui vẻ, ý nghĩa.

Bài toán về nơi an hưởng tuổi già của người cao tuổi không chỉ là trách nhiệm của gia đình mà còn là của toàn xã hội. Để giải quyết bài toán này, cần có sự chung tay của Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng. Một hệ thống nhà dưỡng lão bán trú được quy hoạch và hỗ trợ tốt sẽ là chìa khóa để đảm bảo một tương lai an lành, hạnh phúc cho thế hệ đi trước, đồng thời giải tỏa gánh nặng cho thế hệ đi sau.