Xây dựng mối liên kết bền vững, mở đường cho tín dụng phát triển

Khó cho vay do chuỗi giá trị lỏng lẻo

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, kết thúc năm 2025, cả nước đã phê duyệt gần 3.000 dự án và kế hoạch liên kết với sự tham gia của trên 2.400 hợp tác xã, 1.300 doanh nghiệp và hơn 211.000 hộ nông dân. Theo đó, 6 năm qua ngân sách nhà nước đã bố trí khoảng 3.200 tỷ đồng hỗ trợ phát triển các chuỗi liên kết theo Nghị định 98/2018/NĐ-CP. Tuy nhiên, nhiều mô hình liên kết vẫn hoạt động chưa như mong muốn. Tình trạng nông dân và doanh nghiệp phá vỡ hợp đồng bao tiêu vẫn diễn ra khi giá thị trường biến động.

Theo đại diện Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các công cụ hỗ trợ giảm rủi ro cho chuỗi giá trị hiện phát triển chậm. Bảo hiểm nông nghiệp chưa phổ biến, dữ liệu sản xuất và truy xuất nguồn gốc còn phân tán, trong khi cơ chế chia sẻ rủi ro giữa các chủ thể trong chuỗi chưa hoàn thiện. Đây là nguyên nhân khiến nhiều chuỗi liên kết dù đã hình thành vùng nguyên liệu và có doanh nghiệp tham gia tiêu thụ nhưng vẫn thiếu tính ổn định.

Trong khi đó, tín dụng dành cho lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn vẫn duy trì quy mô lớn. Số liệu của NHNN, tính đến cuối tháng 4/2026, dư nợ tín dụng nông nghiệp, nông thôn đạt khoảng 4,3 triệu tỷ đồng, chiếm 22,2% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Chương trình tín dụng đối với lĩnh vực nông, lâm, thủy sản cũng đã cho vay lũy kế khoảng 185.500 tỷ đồng cho khoảng 63.000 lượt khách hàng. Nguồn vốn ngân hàng đã hiện diện ở hầu hết các khâu của chuỗi giá trị nông sản, từ sản xuất nguyên liệu, thu mua đến chế biến và xuất khẩu. Ông Phạm Minh Tú, Giám đốc NHNN Khu vực 13 (hai địa bàn Tây Ninh và Đồng Tháp) năng lực tài chính và quản trị của nhiều hợp tác xã còn hạn chế, thiếu tài sản bảo đảm và chưa xây dựng được phương án sản xuất kinh doanh đủ sức thuyết phục các TCTD. Tuy nhiên, liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân ở nhiều nơi chưa thực sự bền vững, khiến rủi ro trong chuỗi chưa được phân bổ và kiểm soát hiệu quả.

Đồng quan điểm, ông Vương Văn Quý, Phó Trưởng ban Chính sách tín dụng Agribank cho biết, ngân hàng này đang đẩy mạnh cho vay theo chuỗi giá trị, gắn tín dụng với kiểm soát dòng tiền nhằm mở rộng tín dụng và hạn chế rủi ro. Theo ông Quý, cho vay theo chuỗi giá trị chỉ phát huy hiệu quả khi các khâu sản xuất, thu mua và tiêu thụ được tổ chức chặt chẽ, giúp ngân hàng kiểm soát dòng tiền và hạn chế rủi ro tín dụng.

Những ý kiến trên cho thấy, bên cạnh nguồn vốn, chất lượng liên kết đang trở thành yếu tố quan trọng đối với khả năng dẫn vốn vào các chuỗi giá trị nông sản. Đây cũng là một trong những nội dung trọng tâm được cơ quan soạn thảo đưa vào dự thảo Nghị định về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững.

Băng chuyền sản xuất nước ép trái chanh dây có vốn đầu tư của Agribank tại Lâm Đồng - Ảnh: Đình Hải

Thêm nhiều cơ sở để đánh giá dòng tiền

Theo bản Dự thảo về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững do Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng cho thấy, thay vì tập trung hỗ trợ chi phí đầu tư, đào tạo, chuyển giao kỹ thuật và hạ tầng phục vụ liên kết như Nghị định 98/2018/NĐ-CP, nhiều nội dung mới được thiết kế theo hướng nâng cao tính bền vững và khả năng thực thi của các mối liên kết.

Theo các chuyên gia của Tổ chức Đối tác phát triển nông nghiệp bền vững Việt Nam (PSAV), một trong những hạn chế được chỉ ra trong quá trình tổng kết Nghị định 98/2018/NĐ-CP là nhiều chuỗi liên kết chưa xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm điều phối và tổ chức sản xuất. Vì thế, khi xảy ra tranh chấp hoặc đứt gãy hợp đồng, trách nhiệm giữa các bên thường khó xác định.

Để khắc phục vấn đề này, dự thảo đã bổ sung khái niệm chủ thể trung tâm chuỗi giá trị, có thể là doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc liên hiệp hợp tác xã giữ vai trò tổ chức sản xuất, điều phối các thành viên và kết nối thị trường tiêu thụ. Dự thảo cũng bổ sung các quy định về xây dựng và cập nhật cơ sở dữ liệu phục vụ liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản, bao gồm thông tin về vùng nguyên liệu, sản lượng, chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và tình hình thực hiện hợp đồng.

Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, việc hoàn thiện hệ thống dữ liệu sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch của hoạt động liên kết, đồng thời tạo điều kiện để các chủ thể tham gia kết nối hiệu quả hơn với thị trường và nguồn lực đầu tư.

Đối với hoạt động tín dụng, các quy định này giúp các TCTD có thêm thông tin để đánh giá năng lực tổ chức sản xuất, khả năng thực hiện hợp đồng và tính ổn định của đầu ra. Khi dữ liệu về vùng nguyên liệu, sản lượng và thị trường tiêu thụ được chuẩn hóa, việc đánh giá dòng tiền của các phương án sản xuất kinh doanh cũng có thêm cơ sở thực tiễn.

Các chuyên gia PSAV đánh giá việc dự thảo lần đầu bổ sung tương đối đầy đủ các công cụ bảo đảm thực hiện hợp đồng như bảo lãnh, ký quỹ, bảo hiểm và cơ chế chia sẻ rủi ro là bước hoàn thiện quan trọng, khắc phục khoảng trống chính sách của Nghị định 98. Theo PSAV, liên kết chỉ có thể vận hành bền vững khi rủi ro được phân bổ hợp lý giữa các bên tham gia, qua đó tạo điều kiện thu hút thêm nguồn lực đầu tư tư nhân và các dòng vốn trung, dài hạn vào nông nghiệp.

Đối với các ngân hàng, những quy định mới về chủ thể trung tâm, dữ liệu sản xuất và cơ chế chia sẻ rủi ro có thể bổ sung thêm cơ sở cho hoạt động thẩm định tín dụng. Khi chất lượng thông tin và mức độ ràng buộc trong các hợp đồng liên kết được nâng lên, khả năng đánh giá dòng tiền và quản trị rủi ro của các phương án sản xuất cũng thuận lợi hơn.

Các nhà chuyên môn kỳ vọng nếu được triển khai hiệu quả, các quy định mới có thể tạo nền tảng để các NHTM mở rộng tài trợ theo chuỗi giá trị, kiểm soát dòng tiền tốt hơn và giảm dần sự phụ thuộc vào tài sản bảo đảm khi cấp vốn cho các dự án nông nghiệp quy mô lớn. Qua đó, hợp đồng liên kết có thêm cơ sở để trở thành căn cứ quan trọng hơn trong hoạt động thẩm định tín dụng.