Bước tiến trong bảo vệ sở hữu trí tuệ trên không gian số

Quyền sở hữu trí tuệ được nhìn nhận là động lực quan trọng cho hoạt động đổi mới sáng tạo, là chìa khóa thành công trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững

Bảo hộ giá trị thương hiệu, tạo lợi thế cạnh tranh

Theo ông Lương Minh Huân, Viện trưởng Viện Phát triển doanh nghiệp, trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0, thương hiệu không còn chỉ là dấu hiệu nhận diện sản phẩm mà đã trở thành tài sản chiến lược của doanh nghiệp và địa phương. Đồng thời, sở hữu trí tuệ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo hộ giá trị thương hiệu, giúp doanh nghiệp khẳng định quyền sở hữu và tạo lợi thế cạnh tranh bền vững. Khi thị trường ngày càng đòi hỏi minh bạch thông tin, an toàn sản phẩm và truy xuất nguồn gốc, việc ứng dụng công nghệ số để theo dõi, xác thực và chứng minh chất lượng sản phẩm trở thành một yêu cầu tất yếu.

Cũng vì lợi ích không thể phủ nhận này, nhu cầu ng Lưu Hoàng Long, Cục trưởng Sở hữu trí tuệ cho biết, năm 2025, đơn vị này tiếp nhận trên 165.000 đơn xác lập quyền sở hữu công nghiệp, tăng 8,3% so với 2024. Lượng đơn được xử lý hơn 251.000, tăng 76%. Số văn bằng bảo hộ được cấp tăng trên 55%. Các lĩnh vực sáng chế, kiểu dáng công nghiệp và nhãn hiệu đều ghi nhận mức tăng trưởng tích cực, phản ánh "nhu cầu bảo hộ tài sản trí tuệ ngày càng lớn" và sự phát triển của hoạt động đổi mới sáng tạo trong nước.

Tuy nhiên số lược được cấp bằng sáng chế tăng cũng không thể ngăn cản các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số ngày càng tinh vi, diễn ra nhanh, phạm vi rộng và khó xác định chủ thể. TS. Lê Xuân Nghĩa, Viện trưởng Viện Tư vấn phát triển, Thành viên Hội đồng tư vấn Chính sách của Thủ tướng dù đã có những nghiên cứu khoa học nhưng so với các nước trên thế giới, số lượng sáng chế được đăng ký quốc tế của Việt Nam vẫn ở mức thấp, không chỉ so với các nền kinh tế phát triển mà ngay cả trong khu vực châu Á. Khó khăn lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở kỹ thuật quản lý mà sâu xa hơn là nhận thức xã hội về sở hữu trí tuệ chưa đầy đủ và thiếu nghiêm túc. Thực tế khá phổ biến là việc sử dụng phần mềm không bản quyền, sao chép sản phẩm sáng tạo trong âm nhạc, mỹ thuật, hay các nội dung số vẫn diễn ra rộng rãi. Điều này tạo ra một môi trường mà giá trị của tài sản trí tuệ không được tôn trọng đúng mức.

Cần kết hợp “hệ sinh thái pháp lý” tổng thể

Bên cạnh đó, theo các chuyên gia, việc xử lý các nền tảng xuyên biên giới - nơi máy chủ, pháp nhân hoạt động, vận hành không đặt tại Việt Nam vẫn là thách thức không nhỏ, khiến việc áp dụng các biện pháp hành chính truyền thống trở nên chậm trễ.

Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), nếu chỉ dựa vào các quy định riêng lẻ của pháp luật sở hữu trí tuệ thì chưa đủ sức xử lý triệt để. Việc bảo vệ quyền cần được đặt trong một “hệ sinh thái pháp lý” tổng thể, kết hợp giữa pháp luật dân sự, hành chính, hình sự, cùng các quy định về thương mại điện tử và an ninh mạng. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế quản trị nền tảng số hiện nay.

Đáng chú ý, Việt Nam đã có Tòa chuyên trách về sở hữu trí tuệ tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Đặc biệt, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 đã trao thêm công cụ cho Tòa án. Theo đó, cho phép Tòa án ra quyết định buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập nội dung vi phạm trên không gian mạng; ra quyết định tạm thời vô hiệu hóa truy cập đến thông tin, nội dung, tài khoản, trang thông tin điện tử, ứng dụng hoặc các định danh địa chỉ Internet có liên quan hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Nếu có những vi phạm trong vấn đề này, tòa án hoàn toàn có thể ra quyết định phản ứng ngay.

Bà Đinh Thị Kiều My, Phó Chánh án Tòa án nhân dân Khu vực 2 - TP. Hà Nội nhận định, việc luật sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026 trao thêm quyền cho Tòa án trong việc yêu cầu gỡ bỏ, chặn truy cập nội dung vi phạm có thể xem là một bước tiến rất quan trọng theo hướng “phản ứng nhanh”. Trước đây, khi xử lý vi phạm trên không gian mạng, tố tụng thường đi sau thực tế, trong khi nội dung xâm phạm có thể lan truyền chỉ trong vài giờ. Việc trao quyền cho Tòa án áp dụng các biện pháp kịp thời giúp ngăn chặn ngay từ đầu hoặc hạn chế tối đa hậu quả, thay vì chờ đến khi có bản án có hiệu lực. Điểm đáng chú ý là cơ chế này chuyển trọng tâm từ “xử lý hậu quả” sang chủ động kiểm soát hành vi vi phạm đang diễn ra, phù hợp với đặc thù của môi trường số.

Dù đã có quy định pháp luật nhưng theo TS. Lê Xuân Nghĩa, cơ chế giám sát và xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ chưa đủ mạnh. Các cơ quan chức năng thiếu công cụ, nguồn lực và hạ tầng kỹ thuật để phát hiện, chứng minh và xử lý vi phạm một cách nhanh chóng, hiệu quả. Trong khi nhiều quốc gia đã đầu tư mạnh vào các trung tâm kiểm định, giúp xác định nhanh chóng hàng thật-hàng giả thì Việt Nam vẫn thiếu hệ thống kiểm định và xác nhận chất lượng sản phẩm đạt chuẩn quốc tế. Điều này khiến việc xử lý vi phạm kéo dài, giảm hiệu quả răn đe.

Để thay đổi và xây dựng thị trường sở hữu trí tuệ lành mạnh, trước hết cần nâng cao nhận thức thông qua thực thi pháp luật nghiêm minh. Khi vi phạm bị xử lý thường xuyên, chi phí vi phạm tăng lên, doanh nghiệp sẽ buộc phải thay đổi hành vi. Cùng với đó, cần xây dựng hệ thống giám sát chuyên trách về sở hữu trí tuệ, có đủ năng lực phát hiện và xử lý vi phạm. Luật pháp chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm với bộ máy thực thi đủ mạnh. Việc đầu tư hạ tầng kiểm định chất lượng và xác thực sản phẩm là rất cần thiết. Khi có hệ thống kiểm định uy tín, sản phẩm được xác nhận rõ ràng về chất lượng và nguồn gốc, doanh nghiệp sẽ có động lực đăng ký và bảo vệ tài sản trí tuệ của mình, TS. Lê Xuân Nghĩa khẳng định.