Chuẩn hóa tiêu chuẩn kỹ thuật cho đường sắt

Chuẩn hóa tiêu chuẩn kỹ thuật không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà còn gắn với chiến lược nâng cao năng lực tự chủ công nghệ

Hài hòa tiêu chuẩn, bảo đảm tính liên thông

Tại cuộc họp về hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong lĩnh vực đường sắt tổ chức chiều 4/3, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Danh Huy nhấn mạnh, phát triển hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh là giải pháp căn cơ nhằm giảm ùn tắc giao thông, nâng cao năng lực vận tải hành khách công cộng và thúc đẩy chuyển đổi xanh theo hướng bền vững.

Theo Thứ trưởng, việc hoàn thiện khung tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đồng bộ không chỉ bảo đảm chất lượng đầu tư, vận hành an toàn, mà còn tạo nền tảng để đẩy nhanh tiến độ các dự án trong thời gian tới. Đây được xem là một trong những động lực hạ tầng quan trọng, góp phần cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng suất đô thị và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số mà Chính phủ đề ra.

Thực tế cho thấy, các dự án đường sắt đô thị hiện nay được triển khai từ nhiều nguồn vốn khác nhau như vốn ODA của Nhật Bản, Trung Quốc, châu Âu và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), đồng thời áp dụng đa dạng các hình thức hợp đồng. Do phụ thuộc vào điều kiện ràng buộc của từng nhà tài trợ, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật áp dụng cho mỗi dự án cũng có sự khác biệt nhất định. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải rà soát, hài hòa và từng bước xây dựng bộ tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất, bảo đảm tính đồng bộ, khả năng kết nối liên tuyến và hiệu quả vận hành lâu dài của toàn mạng lưới.

Ông Nguyễn Danh Huy cho rằng, để phát triển ngành công nghiệp đường sắt theo hướng bền vững và từng bước làm chủ công nghệ, việc xây dựng bộ thông số kỹ thuật dùng chung mang tính nền tảng. Đường sắt là lĩnh vực đặc thù cả về công nghệ lẫn tổ chức vận tải, vì vậy hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật phải được nghiên cứu kỹ lưỡng, bảo đảm đồng bộ, an toàn và khả năng kết nối dài hạn giữa các tuyến, các dự án.

Theo Thứ trưởng, hệ thống quy chuẩn cần được xây dựng theo hướng khung và có tính mở, đủ linh hoạt để thích ứng với thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn. Trên thế giới, những quốc gia xây dựng được bộ tiêu chuẩn riêng thường là các nước làm chủ công nghệ lõi, sở hữu hệ thống thử nghiệm hiện đại, mạng lưới đường sắt phát triển và nguồn nhân lực trình độ cao. Đây là mục tiêu dài hạn Việt Nam cần hướng tới nếu muốn nâng cao năng lực tự chủ trong phát triển hạ tầng và công nghiệp đường sắt.

Đối với các quốc gia chưa làm chủ hoàn toàn công nghệ lõi, phương án phổ biến là lựa chọn áp dụng hệ thống tiêu chuẩn quốc tế phù hợp với điều kiện thực tế. Trong quá trình khai thác, vận hành, các quốc gia sẽ từng bước cải tiến, nội địa hóa và tích lũy kinh nghiệm để hoàn thiện bộ tiêu chuẩn riêng. Cách tiếp cận này bảo đảm an toàn trong giai đoạn đầu, đồng thời tạo nền tảng cho lộ trình tự chủ dài hạn.

Ông Trần Thiện Cảnh, Cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam (Bộ Xây dựng) cho biết, xây dựng một bộ tiêu chuẩn quốc gia hoàn chỉnh là nhiệm vụ dài hạn, đòi hỏi nguồn lực lớn, nền tảng công nghiệp vững mạnh và kinh nghiệm khai thác tích lũy lâu dài. Theo ông Cảnh, chỉ những quốc gia có ngành công nghiệp đường sắt phát triển, năng lực nghiên cứu - phát triển công nghệ và hệ thống thử nghiệm, kiểm định hoàn chỉnh mới có thể xây dựng bộ tiêu chuẩn đầy đủ.

Thực tế cho thấy Nhật Bản, Đức, Pháp, Trung Quốc và Nga là những điển hình đã phát triển hệ thống tiêu chuẩn riêng, gắn với năng lực tự chủ công nghệ. Đây cũng là mô hình tham chiếu quan trọng cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện khung tiêu chuẩn cho đường sắt đô thị.

Theo ông Cảnh, việc xây dựng quy chuẩn kỹ thuật chung không chỉ nhằm bảo đảm đồng bộ trong đầu tư và vận hành, mà còn là nền tảng đẩy mạnh tỷ lệ nội địa hóa. Khi có bộ thông số thống nhất, doanh nghiệp trong nước sẽ có cơ sở nghiên cứu, sản xuất vật tư, thiết bị, vật liệu thay thế hàng nhập khẩu, từng bước làm chủ chuỗi cung ứng.

Qua rà soát các tuyến đã đầu tư cho thấy nhiều điểm tương đồng về kỹ thuật như đường đôi, khổ tiêu chuẩn 1.435 mm, cấu hình sức kéo, phương thức vận hành và hệ thống giám sát. Đây là cơ sở thuận lợi để chuẩn hóa, hình thành bộ quy chuẩn chung.

Yêu cầu đồng bộ từ Trung ương đến địa phương

Theo Quy hoạch Thủ đô đã được Thủ tướng phê duyệt, Hà Nội dự kiến phát triển 14 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài 619 km và 2 tuyến monorail. Thành phố đang rà soát, hợp nhất quy hoạch theo tầm nhìn 100 năm, định hướng đô thị đa cực, phát triển không gian ngầm và mô hình TOD, nâng tổng mạng lưới dự kiến lên khoảng 1.000 km với 20 tuyến liên tỉnh.

Tại TP. Hồ Chí Minh, theo đề án đến năm 2045, thành phố sẽ xây dựng 8 tuyến xuyên tâm và vành khuyên cùng 7 depot; 3 tuyến xe điện mặt đất hoặc monorail và 3 depot, với tổng chiều dài khoảng 598,5 km.

Ông Nguyễn danh Huy cho rằng, đường sắt là loại hình vận tải đặc thù, đòi hỏi tính hệ thống và tổ chức vận hành chuyên biệt, do đó Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh cần đặc biệt lưu ý yếu tố kết nối khi điều chỉnh quy hoạch. Bộ sẽ phối hợp chặt chẽ theo chức năng được giao. Đồng thời, hai địa phương được đề nghị ban hành hướng dẫn quản lý chi phí, xây dựng khung tiêu chuẩn kỹ thuật chung làm cơ sở để Bộ nghiên cứu ban hành bộ thông số dùng chung cho toàn hệ thống.

Ở cấp quốc gia, Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia lĩnh vực đường sắt đã tổ chức Phiên họp thứ 7 theo hình thức trực tuyến với các địa phương nhằm rà soát tiến độ và tháo gỡ vướng mắc. Phát biểu chỉ đạo tại phiên họp, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính yêu cầu khẩn trương rà soát, xây dựng, sửa đổi và bổ sung, sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật thống nhất, dùng chung và bảo đảm liên thông trên phạm vi toàn quốc đối với lĩnh vực đường sắt và đường sắt đô thị. Mục tiêu đặt ra là bảo đảm tính đồng bộ, khả năng kết nối liên tuyến và nâng cao hiệu quả khai thác của toàn hệ thống.

Việc chuẩn hóa hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, vì vậy, không chỉ là yêu cầu kỹ thuật thuần túy mà còn là bài toán chiến lược, gắn với mục tiêu phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng lực tự chủ và tạo động lực tăng trưởng dài hạn cho nền kinh tế.