Đại biểu Quốc hội đặt yêu cầu sử dụng hiệu quả 8,2 triệu tỷ đồng vốn đầu tư công

Đại biểu Trần Hoàng Ngân - Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh (Ảnh quochoi.vn)

Không chỉ giải ngân nhanh, phải lựa chọn đúng dự án

Đặt vấn đề từ nhu cầu phát triển kết cấu hạ tầng, đại biểu Trần Hoàng Ngân (đoàn TP. Hồ Chí Minh) cho biết cử tri đang mong đợi những công trình giao thông, năng lượng, chống ngập, xử lý ô nhiễm môi trường, thích ứng với biến đổi khí hậu, cùng hệ thống hạ tầng số, y tế, giáo dục và văn hóa được đầu tư đồng bộ, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống.

Theo đại biểu, Quốc hội đã thông qua nghị quyết chi đầu tư công giai đoạn 2026–2030 với quy mô 8,2 triệu tỷ đồng. Vì vậy, Luật Ngân sách nhà nước phải tạo điều kiện để nguồn lực này được giải ngân nhanh và sử dụng hiệu quả.

Đại biểu Trần Hoàng Ngân đánh giá dự thảo luật đã có những điều chỉnh tích cực, đặc biệt là việc tích hợp các quy định về đầu tư công, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và đơn giản hóa thủ tục hành chính. Trong đó, những thay đổi liên quan đến trình tự phê duyệt chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư và trách nhiệm người đứng đầu được kỳ vọng giúp rút ngắn thời gian triển khai dự án.

Tuy nhiên, để việc phân cấp thực sự phát huy tác dụng, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát những thủ tục có thể chuyển từ xin ý kiến trước sang hậu kiểm. Cụ thể, tại Điều 75, đối với một số chương trình, dự án sử dụng ngân sách địa phương hỗ trợ thực hiện nhiệm vụ chi của ngân sách trung ương, dự thảo vẫn yêu cầu phải thống nhất với bộ, cơ quan trung ương trước khi quyết định chủ trương đầu tư.

Theo đại biểu, việc tiếp tục duy trì các bước xin ý kiến có thể kéo dài thời gian triển khai. Vì vậy, cần tin tưởng và giao quyền chủ động hơn cho địa phương, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát sau khi quyết định.

Cùng quan tâm đến chất lượng quyết định đầu tư, đại biểu Bùi Văn Dũng (đoàn Thanh Hóa) đề nghị trước khi xác định nguồn lực dành cho dự án mới, kế hoạch tài chính phải tính đầy đủ những nghĩa vụ ngân sách đã phát sinh.

Theo đại biểu, báo cáo kế hoạch tài chính cần tách rõ các khoản phải thanh toán, vốn còn phải bố trí cho dự án chuyển tiếp và kinh phí vận hành những công trình dự kiến đưa vào sử dụng. Trên cơ sở đó mới xác định được phần ngân sách thực sự còn dành cho nhiệm vụ đầu tư mới, tránh tính trùng nguồn lực.

Đại biểu dẫn trường hợp một bệnh viện đã được bố trí đủ vốn xây dựng nhưng vẫn có thể chậm phục vụ người dân nếu thiếu phương án nhân sự, thiết bị và kinh phí hoạt động. Với những công trình được giao cho cấp xã quản lý, việc bàn giao cũng phải đi kèm nguồn kinh phí vận hành, bảo trì.

Từ thực tế này, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị tổng hợp cả chi phí vận hành công trình vào khung cân đối ngân sách, giúp cơ quan có thẩm quyền nhìn thấy đầy đủ nghĩa vụ tài chính trước khi quyết định phân bổ vốn.

Đánh giá hiệu quả phải bắt đầu trước khi quyết định đầu tư

Nếu các thủ tục được đơn giản hóa nhằm đưa nguồn vốn vào dự án nhanh hơn, thì việc đánh giá hiệu quả cần được thực hiện ngay từ khi lựa chọn dự án. Đây là nội dung được đại biểu Trịnh Xuân An (đoàn Đồng Nai) tập trung phân tích.

Theo đại biểu, dự thảo đã đề cập quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra tại nhiều điều khoản, nhưng cần tiếp tục hoàn thiện thành một cơ chế xuyên suốt, từ giao ngân sách, quyết định đầu tư đến đánh giá kết quả thực hiện.

Đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 53 yêu cầu dự toán của chương trình, nhiệm vụ phải xác định sản phẩm đầu ra chủ yếu, chất lượng, thời hạn hoàn thành và kinh phí tương ứng. Nguyên tắc này cần áp dụng đối với cả chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên theo lộ trình phù hợp.

Riêng đối với đầu tư công, đại biểu Trịnh Xuân An kiến nghị trước khi quyết định đầu tư phải xác định mục tiêu, chỉ tiêu kết quả, tính toán chi phí trong suốt vòng đời dự án, bao gồm cả vận hành, bảo trì, đồng thời đánh giá lợi ích dự kiến và so sánh với các phương án đầu tư.

Đại biểu lưu ý việc xác định chỉ tiêu đánh giá không nên chờ đến trước thời điểm khởi công. Những chỉ tiêu làm căn cứ lựa chọn dự án cần được xác lập trước khi quyết định đầu tư; giai đoạn chuẩn bị khởi công chỉ cập nhật, cụ thể hóa các nội dung cần thiết.

Đặc biệt, đại biểu nhấn mạnh hạch toán hiệu quả không có nghĩa mọi dự án đầu tư công đều phải sinh lời hoặc thu hồi vốn. Điều cần thiết là mỗi dự án phải giải trình được vì sao cần đầu tư, tổng chi phí bao nhiêu, tạo ra lợi ích gì và ai chịu trách nhiệm về kết quả.

Cùng quan điểm phải đánh giá thực chất, đại biểu Lê Hữu Chí (đoàn Khánh Hòa) cho rằng, việc hợp nhất các quy định pháp luật không nên chỉ dừng ở sắp xếp thủ tục, mà cần thống nhất tư duy quản trị, quy trình quản lý và trách nhiệm đối với nguồn lực tài chính quốc gia.

Đại biểu đề nghị bổ sung ngay trong luật những tiêu chí cốt lõi để đánh giá hiệu quả đầu tư công, gồm sự phù hợp với mục tiêu, khả năng cân đối nguồn lực, hiệu quả sử dụng vốn, kết quả đầu ra và tác động kinh tế - xã hội.

Đối với các dự án giáo dục, y tế, an sinh xã hội và công trình công cộng, đại biểu Lê Hữu Chí lưu ý phải xem xét cả hiệu quả xã hội và mức độ cải thiện đời sống người dân, không chỉ dựa vào hiệu quả tài chính.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ trách nhiệm đánh giá của cơ quan chủ quản, chủ đầu tư và cơ quan thẩm định. Kết quả đánh giá cần được công khai, sử dụng làm căn cứ bố trí vốn cho giai đoạn tiếp theo. Những dự án lớn, điều chỉnh tổng mức đầu tư nhiều lần hoặc có nguy cơ thất thoát, lãng phí cần có cơ chế đánh giá độc lập.

Các đại biểu tham dự phiên họp (Ảnh quochoi.vn)

Dự án không đạt mục tiêu, ai chịu trách nhiệm?

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là kết quả đánh giá phải dẫn đến quyết định quản lý cụ thể, thay vì chỉ dừng lại ở báo cáo tiến độ và tình hình giải ngân.

Đại biểu Trịnh Xuân An cho rằng, Điều 84 của dự thảo cần làm rõ nội dung đánh giá ở từng giai đoạn. Đánh giá giữa kỳ phải chỉ ra khả năng hoàn thành và những nội dung cần điều chỉnh; đánh giá kết thúc phải đối chiếu sản phẩm, tổng chi phí và kết quả thực tế với mục tiêu đã được quyết định; đánh giá tác động phải kiểm chứng lợi ích sau một thời gian công trình đi vào khai thác.

Đại biểu đề nghị bổ sung trách nhiệm cung cấp dữ liệu của cơ quan tiếp nhận, vận hành công trình và xác định rõ cơ quan chủ quản chịu trách nhiệm tổ chức đánh giá tác động.

Quan trọng hơn, kết luận đánh giá phải xác định tồn tại, nguyên nhân, trách nhiệm và kiến nghị xử lý. Cơ quan có thẩm quyền phải quyết định biện pháp khắc phục, điều chỉnh hoặc dừng chương trình, dự án theo quy định, kèm thời hạn và trách nhiệm thực hiện.

Đồng tình với yêu cầu gắn đánh giá với trách nhiệm quyết định, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị khi kết quả cho thấy dự án có nguy cơ không đạt mục tiêu hoặc hiệu quả giảm đáng kể, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét và giải trình phương án xử lý.

Việc quyết định tiếp tục hay điều chỉnh dự án cần căn cứ chi phí còn phải bỏ ra, lợi ích có thể đạt được và những nghĩa vụ hợp pháp đã phát sinh. Đại biểu đề nghị sử dụng kết quả đánh giá làm căn cứ bố trí vốn đầu tư công trong kế hoạch 5 năm.

Đối với các công trình phục vụ cộng đồng, đại biểu Bùi Văn Dũng lưu ý hiệu quả phải được nhìn nhận từ khả năng đáp ứng nhu cầu thực tế. Chẳng hạn, với công trình y tế miền núi, kết quả đầu tư cần thể hiện ở khả năng người dân tiếp cận dịch vụ.

Ở khâu chuẩn bị và phê duyệt, đại biểu Lê Hữu Chí tiếp tục đề nghị kiểm soát chặt khả năng cân đối vốn trước khi quyết định chủ trương đầu tư và quyết định đầu tư. Hồ sơ dự án phải làm rõ sự cần thiết, mục tiêu, tổng mức đầu tư, cơ cấu nguồn vốn, tiến độ bố trí vốn, khả năng giải phóng mặt bằng và hiệu quả khai thác sau đầu tư.

Theo đại biểu, không nên quyết định dự án khi nguồn vốn chưa rõ rồi bố trí vốn nhỏ giọt, kéo dài tiến độ, làm tăng tổng mức đầu tư và gây lãng phí. Đồng thời, phải làm rõ trách nhiệm của cơ quan thẩm định và người quyết định đầu tư nếu dự án được phê duyệt khi chưa bảo đảm các điều kiện cần thiết.

Với những trường hợp dự án chậm tiến độ, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị phân biệt nguyên nhân chủ quan với trở ngại khách quan đã được báo cáo kịp thời, đồng thời làm rõ trách nhiệm xử lý vốn hết hạn, nghĩa vụ thanh toán hợp pháp và cam kết giải ngân.

Từ yêu cầu đánh giá kết quả, đại biểu Trịnh Xuân An đề nghị việc giao ngân sách phải gắn với sản phẩm cụ thể, kết luận đánh giá phải có căn cứ và trách nhiệm xử lý phải được xác định rõ trong quá trình thực hiện.

Còn theo đại biểu Lê Hữu Chí, mục tiêu cuối cùng không chỉ là giải ngân hết vốn, mà phải bảo đảm mỗi đồng ngân sách được sử dụng đúng mục tiêu, đúng thời điểm và tạo giá trị thiết thực cho nền kinh tế cũng như đời sống nhân dân.