Giáo dục lịch sử chuyển mình từ trang sách sang không gian số

Mô hình trưng bày Bảo tàng ảo 3D trên website của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Bước chuyển mình mạnh mẽ

Giáo dục lịch sử không chỉ để hiểu hơn về dân tộc, đất nước mình, trên cơ sở đó hình thành nên lòng yêu nước và bản lĩnh văn hóa. Tuy nhiên, nhìn lại giai đoạn trước, lịch sử luôn là cái tên nằm trong "vùng trũng" của kết quả thi cử. Đây là môn học thường xuyên có điểm trung bình thấp nhất hệ thống, với tỷ lệ bài thi dưới trung bình cao kỷ lục, gây ra không ít lo ngại về sự mặn mà của thế hệ trẻ đối với cội nguồn dân tộc.

Bức tranh ấy đã hoàn toàn thay đổi trong kỳ thi năm 2025. Lịch sử không còn là môn học "bị bắt buộc" hay "đọc chép" khô khan, mà đã trở thành lựa chọn ưu tiên hàng đầu của các sĩ tử trong nhóm môn tự chọn. Sự xuất hiện của những cơn "mưa điểm 10" không chỉ là kết quả của một mùa thi, mà là minh chứng cho sự thay đổi về chất trong phương pháp dạy và học.

Trong bối cảnh số hóa, giáo dục lịch sử đã chuyển mình mạnh mẽ từ việc truyền đạt kiến thức thuần túy sang giáo dục truyền cảm hứng, kích thích tối đa khả năng tư duy sáng tạo của học sinh. Sự thay đổi này không chỉ nằm ở giáo án, mà còn ở cách tiếp cận di sản dân tộc qua lăng kính công nghệ. Tại Trường THPT Chuyên Nguyễn Trãi (Hải Phòng), Tiến sĩ Khoa học lịch sử Nguyễn Thu Quyên là một trong những giáo viên tiên phong ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế ảo tăng cường (AR) và trí tuệ nhân tạo (AI) vào giảng dạy môn lịch sử.

Cô giáo Nguyễn Thu Quyên cho biết, thông qua các mô hình 3D, không gian ảo và phần mềm trí tuệ nhân tạo, học sinh có thể “tham quan” Hoàng thành Thăng Long, Cố đô Huế, hay chiêm ngưỡng kiến trúc tháp Chăm ngay trong lớp học. Những di tích, công trình lịch sử vốn chỉ tồn tại trên trang sách nay được tái hiện trực quan, sinh động, giúp học sinh dễ hình dung bối cảnh, hiểu sâu bản chất và ghi nhớ lâu dài hơn. Không dừng lại ở việc tiếp nhận kiến thức, học sinh còn được trực tiếp tham gia thiết kế các sản phẩm học tập số như mô hình không gian 3D tái hiện di tích, video lịch sử, fanpage hay các sản phẩm truyền thông về sự kiện, nhân vật lịch sử. Quá trình học tập trở thành chuỗi hoạt động trải nghiệm, tương tác và sáng tạo, qua đó góp phần hình thành năng lực tự học, tư duy phản biện và kỹ năng công nghệ – những năng lực cốt lõi của công dân trong thời đại số.

Giáo dục lịch sử không dừng lại ở giảng đường. Trong dịp kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9 năm 2025, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đã áp dụng các công nghệ tương tác hiện đại. Tại đây, sự cộng hưởng giữa công nghệ AR kết hợp AI được tích hợp trong không gian trưng bày, mở ra một cách tiếp cận mới cho người xem các sự kiện lịch sử. Thay vì chỉ quan sát hiện vật tĩnh qua tủ kính, khách tham quan giờ đây có thể "nhập vai", bước vào giữa những khoảnh khắc hào hùng của dân tộc qua màn hình tương tác. Chính sự chân thực này đã giúp những bài học lịch sử vô giá thẩm thấu tự nhiên và sâu sắc vào tâm trí mỗi người dân.

Để những giá trị này lan tỏa sâu rộng hơn trong xã hội số, cần có những chiến lược tầm vĩ mô và bài bản. Trong Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam diễn ra vừa qua, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Nguyễn Hòa Bình đã khẳng định tầm nhìn này thông qua việc triển khai đề án phát triển công nghiệp nội dung số Việt Nam giai đoạn 2026 đến 2030 nhằm kiến tạo động lực tăng trưởng mới. Ban hành Chiến lược quốc gia phát triển nhân lực văn hóa nghệ thuật. Tổ chức chương trình đào tạo chuyên sâu 5.000 nhân lực phát triển trò chơi điện tử phục vụ giáo dục lịch sử Việt Nam. Thông qua các trò chơi này để giáo dục lịch sử là con đường rất hiệu quả.

Chuyển đổi nhưng không lạc lối

Tuy nhiên, hành trình đưa lịch sử đến gần hơn với thế hệ trẻ không chỉ có "màu hồng" của điểm số hay công nghệ. Thực tế cho thấy, việc giảng dạy và truyền bá kiến thức lịch sử vẫn đang đối mặt với những rào cản mang tính hệ thống. Trước hết, học sinh đang chịu áp lực quá tải từ chương trình học, việc tiếp nhận thêm các kiến thức chuyên sâu trở thành một thách thức lớn. Đáng chú ý, sự bùng nổ của các phương tiện truyền thông hiện đại lại đang tạo ra một "biển" thông tin hỗn tạp. Khi người học bị bủa vây bởi quá nhiều nguồn dữ liệu không kiểm chứng, họ rất dễ rơi vào tình trạng "lạc lối", khó xác định được phương hướng và các giá trị lịch sử chuẩn xác.

Bên cạnh đó, bài toán về nhân lực và hạ tầng công nghệ vẫn là một bài toán khó giải. Hiện nay, đội ngũ giáo viên hội tụ đủ hai yếu tố, am hiểu sâu sắc về lịch sử và làm chủ được công nghệ hiện đại vẫn còn rất hữu hạn. Ngay cả khi tìm được những nhân sự ưu tú này, các nhà trường cũng phải đối mặt với áp lực tài chính lớn. Việc chi trả mức đãi ngộ tương xứng với năng lực và nhu cầu của đội ngũ chuyên gia "kép" này vượt quá khả năng ngân sách của nhiều đơn vị giáo dục hiện nay.

Để giáo dục lịch sử gặt hái thêm thành công, giới chuyên gia khẳng định cần một chiến lược tổng thể với vai trò "nhạc trưởng" của Chính phủ trong chuyển đổi số giáo dục, ưu tiên các chính sách đột phá về tài chính và hạ tầng công nghệ, đồng thời thiết lập hành lang pháp lý chặt chẽ về bảo mật thông tin và quyền riêng tư. Đây là nền tảng cốt lõi để tạo ra môi trường thuận lợi cho các sáng kiến số.

Tuy nhiên, nỗ lực này không chỉ đến từ phía cơ quan quản lý mà cần sự cộng hưởng từ các doanh nghiệp công nghệ. Việc bắt tay giữa các "ông lớn" công nghệ với các viện nghiên cứu, trường đại học sẽ giúp ra đời các công cụ giáo dục tiên tiến như AI, học máy, VR/AR. Trong hệ sinh thái này, phụ huynh đóng vai trò là "người đồng hành" không thể tách rời. Các nền tảng giáo dục số cần được thiết kế mở, tạo điều kiện để cha mẹ cùng tham gia giám sát, đánh giá tiến độ và tương tác mật thiết với giáo viên. Sự tham gia chủ động của phụ huynh không chỉ giúp con em không bị "lạc lối" giữa biển thông tin mà còn tạo ra một môi trường giáo dục toàn diện, xuyên suốt từ nhà trường đến gia đình.

Song dưới góc nhìn của các nhà giáo, công nghệ chỉ là một phần trong cách tiếp cận giáo dục lịch sử trong bối cảnh mới. Quan trọng nhất, PGS.TS Hà Minh Hồng, Khoa lịch sử và quan hệ quốc tế, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh khẳng định, việc giảng dạy phải bám sát mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông, tuyệt đối không tách rời tác phẩm khỏi bối cảnh lịch sử - chính trị - văn hóa mà chương trình đã định hướng. Trong quá trình này, giáo viên giữ vai trò định hướng, giúp học sinh phân biệt rõ giữa trải nghiệm cá nhân được phản ánh trong văn học với sự thật lịch sử và các giá trị cốt lõi của dân tộc. Bên cạnh đó, việc lựa chọn tư liệu bổ trợ cũng đòi hỏi sự sàng lọc kỹ lưỡng.