Hoàn thiện pháp lý TMĐT, mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp, địa phương

TMĐT đang trở thành một cấu phần ngày càng lớn của nền kinh tế. Theo ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục TMĐT và Kinh tế số (Bộ Công Thương), quy mô thị trường ước trên 31 tỷ USD, chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng của cả nước.

Ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục TMĐT và Kinh tế số (Bộ Công Thương)

Những con số này cho thấy sức bật mạnh mẽ của kênh phân phối số và sự dịch chuyển rõ rệt trong hành vi tiêu dùng. Tuy nhiên, theo ông Ninh, tốc độ phát triển nhanh và rộng này, đặt ra yêu cầu ngày càng cao về kỷ cương, minh bạch, bảo vệ người tiêu dùng và tuân thủ pháp luật để bảo đảm thị trường phát triển bền vững.

Đồng tình với nhận định đó, ông Nguyễn Văn Thành - Trưởng Phòng Chính sách, Cục TMĐT và Kinh tế số (Bộ Công Thương) lưu ý, đi kèm tăng trưởng nóng là hàng loạt vấn đề phát sinh. Người tiêu dùng không còn xa lạ với tình trạng mua phải hàng kém chất lượng, hàng giả, hàng vi phạm sở hữu trí tuệ.

Đáng chú ý, rủi ro không chỉ xuất hiện trên các sàn giao dịch truyền thống mà còn bùng lên mạnh ở bán hàng qua mạng xã hội, livestream, nơi tốc độ tăng trưởng rất nhanh, nhưng khung quản lý hiện hành chưa theo kịp.

“Trong bối cảnh đó, yêu cầu “siết” thị trường được đặt ra như một đòi hỏi cấp thiết. Luật TMĐT được xây dựng trong điều kiện đặc biệt: thời gian soạn thảo rút ngắn nhưng vẫn được đánh giá cao về chất lượng nội dung”, ông Thành cho biết.

Khung quản lý mới: Phân loại nền tảng, siết trách nhiệm và quản lý livestream

Một điểm nhấn của Luật là cách tiếp cận theo mô hình và trách nhiệm. Luật phân loại rõ bốn loại hình: nền tảng bán hàng trực tiếp; nền tảng trung gian (sàn giao dịch, đấu giá, khuyến mại); mạng xã hội tích hợp chức năng mua bán; nền tảng tích hợp đa chức năng đóng vai trò kết nối nhiều ứng dụng, chia sẻ dữ liệu.

Việc phân loại này giúp xác định nghĩa vụ pháp lý tương ứng, hạn chế tình trạng “đứng ngoài” quản lý, nhất là với mạng xã hội.

Về trách nhiệm chung, Luật đặt ra yêu cầu minh bạch thông tin hàng hóa (nhãn mác, chất lượng…), phối hợp cơ quan quản lý khi phát hiện vi phạm, kiểm soát rủi ro và gỡ bỏ kịp thời nội dung sai phạm; với nền tảng số lớn, cần có hệ thống tiếp nhận - xử lý phản ánh và bộ phận chuyên trách.

Đáng chú ý là quy định mới về lưu trữ dữ liệu giao dịch tối thiểu 3 năm, kể cả khi gian hàng đã ngừng hoạt động, được coi là điều kiện bắt buộc để phục vụ thanh tra, đối soát, giải quyết tranh chấp.

Đây là “mắt xích” quan trọng để chuyển từ quản lý thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu, đồng thời hạn chế tình trạng dữ liệu “biến mất” theo tài khoản, gian hàng hoặc phiên livestream.

Với mạng xã hội có hoạt động thương mại, Luật yêu cầu phân biệt tài khoản kinh doanh và tài khoản cá nhân; tách bạch nội dung thương mại với nội dung thông thường; lưu trữ dữ liệu giao dịch và với nền tảng quy mô lớn, phải tuân thủ đầy đủ quy định như sàn TMĐT trung gian.

Riêng hoạt động livestream, một kênh bán hàng có sức lan tỏa lớn, được đặt vào khung trách nhiệm rõ ràng, trong đó người bán và người trực tiếp livestream phải cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin hàng hóa và giấy tờ pháp lý; thực hiện đúng nội dung quảng cáo đã được xác nhận; không sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh trái pháp luật và thuần phong mỹ tục.

Với nền tảng có yếu tố nước ngoài, Luật yêu cầu phải có hiện diện pháp lý tại Việt Nam hoặc đại diện được ủy quyền để giải quyết tranh chấp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thực hiện nghĩa vụ tài chính khi phát sinh vi phạm.

Từ chính sách đến thực tiễn

Từ góc nhìn doanh nghiệp công nghệ, ông Trần Văn Chín (Chủ tịch Arobid.com) cho rằng TMĐT không chỉ là “kênh bán hàng”, mà là cấu phần của kinh tế số gắn với dữ liệu, công nghệ và quản trị; vì vậy cần nhìn trong tương quan tổng thể với hệ sinh thái kinh tế số.

Bên cạnh thị trường B2C đang phát triển mạnh, hướng đi B2B, đặc biệt B2B xuyên biên giới, được nhìn nhận như một động lực quan trọng để kết nối doanh nghiệp sản xuất, thương mại với thị trường quốc tế.

Ở góc độ quản lý, khi TMĐT mở rộng nhanh và xuyên biên giới, bài toán không nằm ở việc “so sánh mô hình nào tốt hơn”, mà là làm sao Nhà nước có đủ thông tin, dữ liệu và công cụ để theo dõi, định hướng thị trường minh bạch, hài hòa và bền vững.

Dữ liệu vì thế trở thành “yếu tố trung tâm” cho đánh giá, giám sát và hoạch định chính sách, nhất là khi giao dịch đa thị trường, đa tiền tệ ngày càng phổ biến.

Mô hình xúc tiến thương mại số (hội chợ, triển lãm trên môi trường số) cũng được kỳ vọng vừa mở rộng cơ hội tham gia cho doanh nghiệp, vừa hình thành nguồn dữ liệu có hệ thống phục vụ quản lý, theo dõi và đánh giá theo ngành, theo địa phương và theo chương trình.

Nhấn mạnh yếu tố “bền vững”, bà Trần Bích Ngọc (Phòng Chính sách, Cục TMĐT và Kinh tế số) cho biết giai đoạn 2026-2030 sẽ chuyển trọng tâm từ tốc độ sang chất lượng phát triển và khả năng lan tỏa đến địa phương, coi kế hoạch phát triển TMĐT cấp tỉnh là nền tảng để tổ chức thực hiện mục tiêu quốc gia.

Các đại biểu tham gia Diễn đàn

Năm 2026 được xác định là năm bản lề, tập trung 3 nhóm nhiệm vụ: phổ biến chính sách và nâng cao năng lực; thúc đẩy TMĐT xanh, bền vững gắn liên kết vùng; phát triển TMĐT xuyên biên giới. Đồng thời, định hướng xanh được đặt như một yêu cầu dài hạn: TMĐT cần góp phần nâng kỷ cương thị trường, bảo vệ người tiêu dùng và giảm tác động môi trường trong chuỗi giá trị.

Từ diễn đàn, câu chuyện thực tiễn của địa phương cho thấy chính sách chỉ thực sự “sống” khi đi cùng thay đổi nhận thức và mô hình vận hành cụ thể. Ông Vương Thế Mẫn - Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Lai Châu thẳng thắn nhìn nhận, ở giai đoạn đầu, các chỉ số tiếp cận TMĐT của tỉnh “mới ở mức cơ bản”, còn khoảng cách đáng kể so với mặt bằng chung; nhiều khái niệm, thuật ngữ chuyên môn từng rất mới với cán bộ quản lý, doanh nghiệp, hợp tác xã.

Thực tế, khi nhiều sản phẩm của Lai Châu còn tồn đọng, tiêu thụ chậm, các sản phẩm chất lượng tương đồng của địa phương khác lại được thị trường đón nhận tốt nhờ nền tảng số, cho thấy “khoảng cách năng lực số” ảnh hưởng trực tiếp tới đầu ra.

Theo ông Mẫn, từ tháng 3/2025, với sự phối hợp của Cục TMĐT và Kinh tế số và các đơn vị liên quan, Lai Châu tổ chức diễn đàn và sự kiện TMĐT tại địa phương tạo ra một bước “khai thông” giúp chuyển biến nhận thức của cả hệ thống, từ quản lý đến doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân.

Từ các lớp tập huấn và hoạt động bán hàng trực tuyến, nhiều sản phẩm vùng cao bắt đầu được thị trường biết đến; lực lượng thanh niên, đồng bào dân tộc thiểu số chủ động tham gia đào tạo, hình thành nhóm bán hàng.

Ông Mẫn nêu ví dụ sản phẩm khoai sâm, giống cây đặc hữu vùng núi: lần đầu đưa lên sàn TMĐT, chỉ sau một tuần đã tiêu thụ khoảng 300 tấn.

Từ phía chủ thể thị trường, bà Nguyễn Thị Bích Hồng, một hộ kinh doanh triển khai TMĐT tương đối thành công, cho biết sau hai năm, hoạt động không chỉ dừng ở quy mô địa phương mà còn chia sẻ kinh nghiệm rộng hơn; mô hình đã hình thành nhóm bán hàng với khoảng 20 bạn trẻ tại khu vực Sìn Hồ và xã Bình Lư.

Theo bà Hồng, nhờ nền tảng số, sản phẩm địa phương không chỉ tiếp cận thị trường trong nước mà từng bước hướng ra quốc tế. Tuy nhiên, bài học đi kèm là tính bền vững đòi hỏi sự kiên trì: TMĐT không chỉ là bán hàng mà là quá trình thay đổi tư duy kinh doanh, mở ra cơ hội dài hạn cho người dân địa phương.

Điểm gặp nhau giữa chính sách và thực tiễn là yêu cầu kiến tạo hệ sinh thái: vừa mở rộng tiêu thụ, vừa quản lý chặt để không làm mất ưu điểm vốn có của TMĐT. Ông Vương Thế Mẫn nhấn mạnh, nếu không định hướng tốt và quản lý chặt chẽ, TMĐT có thể “đánh mất những ưu điểm”, vì vậy việc Quốc hội ban hành Luật TMĐT và bài học từ địa phương đi trước giúp Lai Châu kịp thời chuẩn hóa quy trình.

Nhìn tổng thể, TMĐT Việt Nam đang bước sang giai đoạn mới: tăng trưởng phải đi cùng kỷ cương; quản lý phải dựa trên dữ liệu; và lan tỏa phải gắn với xanh, bền vững. Khi “vành đai pháp lý” được siết chặt từ 1/7/2026 và địa phương chủ động vào cuộc bằng kế hoạch 2026-2030, kỳ vọng về một thị trường TMĐT minh bạch hơn, an toàn hơn và phát triển dài hạn trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.