Khi vi phạm trên sàn thương mại điện tử không còn 'nhỏ lẻ'

Siết chặt quản lý hàng hóa được phân phối trên các sàn thương mại điện tử - Ảnh minh họa được tạo bởi AI

Vi phạm trên không gian số ngày càng phức tạp

Theo báo cáo của lực lượng Quản lý thị trường Hà Nội, trong 10 tháng năm 2026, đơn vị đã xử lý 222 hành vi vi phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử, với số tiền thu nộp ngân sách và phạt hành chính đạt hơn 4,4 tỷ đồng. Đáng chú ý, riêng trong tháng 10, lực lượng chức năng đã kiểm tra, xử lý 15 vụ vi phạm liên quan đến thương mại điện tử, tổng số tiền phạt hành chính là 497,6 triệu đồng. Trong đó, có một vụ việc bị xử phạt tới 285,1 triệu đồng, trị giá tang vật vi phạm lên tới 147,18 triệu đồng. Mức xử phạt này chiếm hơn 57% tổng số tiền phạt hành chính trong tháng, cho thấy tính chất và quy mô của một số hành vi vi phạm trên môi trường kinh doanh trực tuyến không còn dừng ở những sai phạm nhỏ lẻ.

Những con số trên phản ánh nỗ lực của lực lượng chức năng trong kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm, đồng thời cho thấy áp lực quản lý ngày càng lớn khi hoạt động mua bán dịch chuyển mạnh lên các nền tảng số. Nếu như kinh doanh truyền thống có địa điểm, kho hàng và chủ thể kinh doanh tương đối rõ ràng thì trên môi trường mạng, một cá nhân hoặc tổ chức có thể tiếp cận lượng lớn khách hàng mà không cần duy trì cửa hàng vật lý.

Theo đại diện Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, đặc thù này khiến việc kiểm soát thị trường trở nên phức tạp hơn. Người bán có thể sử dụng nhiều tài khoản khác nhau, thay đổi tên gian hàng, địa chỉ giao dịch hoặc chuyển sang nền tảng khác khi bị phát hiện vi phạm. Trong khi đó, hàng hóa được quảng cáo, chào bán và giao dịch với tốc độ nhanh, phạm vi phân phối rộng, khiến việc xác định nguồn gốc, chủ thể chịu trách nhiệm và thu thập chứng cứ gặp không ít khó khăn.

Đáng chú ý, các hành vi vi phạm không chỉ giới hạn ở việc kinh doanh hàng giả, hàng nhập lậu, hàng không rõ nguồn gốc mà còn có thể xuất hiện trong khâu quảng cáo, cung cấp thông tin sản phẩm, sử dụng hình ảnh thương hiệu và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Người tiêu dùng nhiều khi khó phân biệt thật - giả chỉ qua hình ảnh, video hoặc những lời giới thiệu hấp dẫn trên mạng.

Ông Nguyễn Thanh Hưng - Hội đồng Tư vấn Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam chia sẻ, khi một sản phẩm vi phạm được đưa lên nền tảng trực tuyến có thể nhanh chóng tiếp cận hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn người tiêu dùng. Nếu không được phát hiện kịp thời, thiệt hại không chỉ nằm ở giá trị hàng hóa mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi người mua, uy tín của doanh nghiệp làm ăn chân chính và môi trường cạnh tranh trên thị trường.

Áp lực quản lý càng gia tăng trong những tháng cuối năm, thời điểm nhu cầu tiêu dùng thường tăng cao, đặc biệt đối với các nhóm hàng thời trang, mỹ phẩm, thực phẩm, đồ gia dụng và hàng hóa phục vụ Tết. Các sàn thương mại điện tử liên tục triển khai chương trình khuyến mại, giảm giá, ngày hội mua sắm; hoạt động livestream bán hàng cũng diễn ra sôi động nhằm kích thích sức mua.

Tuy nhiên, sức nóng của thị trường cũng tạo điều kiện để các đối tượng kinh doanh lợi dụng quảng cáo sai sự thật, trà trộn hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc vào các chương trình bán hàng trực tuyến. Những lời chào mời giảm giá sâu, sản phẩm gắn mác thương hiệu nổi tiếng nhưng không có chứng từ chứng minh nguồn gốc hoặc thông tin người bán thiếu minh bạch có thể khiến người tiêu dùng trở thành đối tượng chịu rủi ro.

Khác với hoạt động kinh doanh truyền thống, vi phạm trên sàn thương mại điện tử có thể lan rộng rất nhanh. Một gian hàng có thể phát sinh nhiều đơn hàng trong thời gian ngắn, trong khi việc xử lý sau khi giao dịch hoàn tất thường phức tạp hơn. Khi tài khoản bán hàng bị khóa hoặc xóa, việc truy tìm chủ thể kinh doanh và xác định trách nhiệm cũng có thể gặp trở ngại.

Vì vậy, nếu chỉ tập trung kiểm tra, xử phạt khi hàng hóa đã lưu thông trên thị trường thì hiệu quả phòng ngừa sẽ khó đạt như mong muốn. Điều cần thiết là phải kiểm soát ngay từ khâu đưa sản phẩm lên nền tảng, xác thực người bán, kiểm tra thông tin hàng hóa và kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường trong hoạt động giao dịch.

Trước tình hình trên, lực lượng Quản lý thị trường Hà Nội cho biết sẽ tiếp tục tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm trong lĩnh vực thương mại điện tử và kinh doanh trên môi trường mạng, gắn với đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đồng thời, công tác quản lý địa bàn sẽ được nâng cao theo hướng chủ động nhận diện các nhóm hàng, đối tượng và phương thức kinh doanh có nguy cơ vi phạm cao để xác định trọng tâm kiểm tra trong những tháng cuối năm. Đây là hướng tiếp cận cần thiết nhằm chuyển từ kiểm tra dàn trải sang giám sát có trọng điểm, tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực và chủ thể tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Chuyển từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa chủ động

TS. Luật sư Lê Xuân Thảo, Chuyên gia về Sở hữu trí tuệ cho biết, để quản lý hiệu quả thị trường trực tuyến, nỗ lực của lực lượng Quản lý thị trường là chưa đủ. Bản chất của thương mại điện tử là một hệ sinh thái có sự tham gia của nhiều chủ thể, từ người bán, sàn giao dịch, đơn vị vận chuyển đến tổ chức thanh toán. Do đó, trách nhiệm kiểm soát cũng cần được đặt trong một cơ chế phối hợp đồng bộ.

Trước hết, các sàn thương mại điện tử cần nâng cao trách nhiệm trong xác thực danh tính người bán, kiểm soát hồ sơ pháp lý và thông tin nguồn gốc sản phẩm. Những gian hàng có dấu hiệu kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ hoặc thường xuyên bị người tiêu dùng phản ánh cần được đưa vào diện giám sát chặt chẽ. Việc gỡ bỏ sản phẩm vi phạm cần đi kèm với cơ chế ngăn chặn tài khoản tái phạm, tránh tình trạng gian hàng vừa bị xử lý đã xuất hiện trở lại dưới một tên gọi khác.

Cùng với đó, cơ quan quản lý cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong giám sát hoạt động kinh doanh trực tuyến, phân tích dữ liệu giao dịch và nhận diện những dấu hiệu bất thường. Việc kết nối, chia sẻ thông tin giữa lực lượng Quản lý thị trường, cơ quan thuế, công an và các nền tảng thương mại điện tử sẽ giúp rút ngắn thời gian xác minh, truy xuất nguồn gốc hàng hóa và xử lý vi phạm.

Đặc biệt, cần chú trọng kiểm tra các nhóm hàng có nguy cơ cao, những gian hàng có doanh số hoặc tần suất giao dịch bất thường, hoạt động livestream bán hàng và các chương trình khuyến mại quy mô lớn trong dịp cuối năm. Đây là những khu vực cần được giám sát thường xuyên thay vì chỉ kiểm tra theo đợt hoặc chờ có phản ánh từ người tiêu dùng.

Về phía người tiêu dùng, việc lựa chọn gian hàng có thông tin rõ ràng, kiểm tra nguồn gốc sản phẩm, hóa đơn và chứng từ mua bán cũng là một cách góp phần hạn chế hàng hóa vi phạm. Những phản ánh về sản phẩm không đúng quảng cáo, nghi vấn hàng giả hoặc hàng không rõ xuất xứ cần được cung cấp kịp thời cho cơ quan chức năng để phục vụ công tác xác minh.

Trong cao điểm mua sắm cuối năm, mục tiêu không đơn thuần là phát hiện thêm bao nhiêu vụ việc hay thu được bao nhiêu tiền xử phạt, mà quan trọng hơn là ngăn chặn hàng vi phạm ngay từ đầu vào, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và giữ gìn môi trường cạnh tranh lành mạnh. Không thể để tốc độ phát triển của thương mại điện tử vượt quá khả năng kiểm soát thị trường. Muốn vậy, quản lý phải đi trước một bước, phòng ngừa từ sớm và xử lý đủ sức răn đe đối với những hành vi cố tình lợi dụng không gian số để trục lợi.