Khoảng cách số của người khuyết tật: Không chỉ là công nghệ mà là cơ hội tham gia

Bà Nguyễn Phương Linh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) phát biểu

Khoảng cách số nhìn từ dữ liệu cộng đồng

Nhân dịp Ngày Người khuyết tật Việt Nam lần thứ 28 (18/04/1998 – 18/04/2026), Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững cùng Đối tác “Không để ai bị bỏ lại phía sau” (LNOB) Việt Nam đã công bố Báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam”. Báo cáo được xây dựng trong bối cảnh Bộ Y tế công bố chủ đề năm 2026: “Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật – Kiến tạo đột phá phát triển”.

Đây được xem là một bước đi cụ thể nhằm hiện thực hóa chủ đề này, đưa tiếng nói và dữ liệu của người khuyết tật vào trung tâm của tiến trình chuyển đổi số, thay vì chỉ dừng lại ở các tiếp cận mang tính hỗ trợ truyền thống.

Báo cáo sử dụng phương pháp dữ liệu cộng đồng (Citizen-Generated Data), khảo sát 201 người khuyết tật tại 5 tỉnh, thành phố, kết hợp phỏng vấn sâu và tham vấn các bên liên quan. Đây không chỉ là những con số thống kê, mà còn phản ánh 201 câu chuyện, 201 hoàn cảnh và 201 tiếng nói khác nhau trong hành trình tiếp cận công nghệ số.

Kết quả khảo sát cho thấy một bức tranh nhiều lớp về khoảng cách số. Có tới 91% người tham gia sở hữu thiết bị số, nhưng năng lực sử dụng chủ yếu dừng ở mức cơ bản. Các kỹ năng số nâng cao – đặc biệt trong học tập, làm việc và sáng tạo nội dung – vẫn còn hạn chế rõ rệt.

Đáng chú ý, công nghệ trợ năng chưa được tích hợp đầy đủ, trở thành rào cản lớn trong tiếp cận. Hơn một nửa số người tham gia chưa tiếp cận hiệu quả với trí tuệ nhân tạo, cho thấy nguy cơ hình thành một khoảng cách số mới trong kỷ nguyên AI.

Không chỉ dừng lại ở năng lực cá nhân, các dịch vụ công trực tuyến cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Từ giao diện, hướng dẫn đến thao tác sử dụng vẫn chưa thực sự thân thiện với người khuyết tật, khiến việc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu gặp nhiều khó khăn.

Theo bà Nguyễn Thị Hương-đại diện Hội Người khuyết tật thành phố Đà Nẵng, dù mẫu khảo sát của Hội chỉ gồm 20 người trong tổng số 201 người tham gia, nhưng quá trình thu thập dữ liệu cho thấy người khuyết tật đang đối mặt với nhiều rào cản trong tiếp cận và sử dụng công nghệ số.

“Những hạn chế về cơ hội học tập, kỹ năng số và khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến là những khó khăn phổ biến. Nhiều quy trình có giao diện phức tạp, hướng dẫn chưa rõ ràng, khiến người khuyết tật gặp khó khăn trong thao tác”, bà Hương cho biết.

Đặc biệt, tại khu vực nông thôn, những rào cản này còn lớn hơn khi điều kiện thiết bị và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế. Điều này cho thấy khoảng cách số không chỉ là vấn đề về thiết bị, mà còn là khoảng cách về năng lực, khả năng tiếp cận và thiết kế hệ thống.

Cần cách tiếp cận bao trùm trong kỷ nguyên AI

Ở góc độ chính sách, bà Nguyễn Thị Lan Anh - Phó Chủ tịch Liên hiệp hội về Người khuyết tật Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển cộng đồng nhấn mạnh rằng, công nghệ số, đặc biệt là AI, đang mở ra cơ hội chưa từng có cho người khuyết tật. Tuy nhiên, nếu thiếu cách tiếp cận bao trùm, chính công nghệ có thể làm gia tăng bất bình đẳng.

Người khuyết tật sử dụng công nghệ

“Cần sự vào cuộc đồng bộ và có trách nhiệm của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội để bảo đảm mọi người đều được hưởng lợi từ tiến trình chuyển đổi số”, bà Lan Anh nhận định.

Trong bối cảnh AI đang trở thành nền tảng mới của xã hội số, người khuyết tật không chỉ cần được bảo đảm quyền tiếp cận, mà còn phải có quyền tham gia và đồng thiết kế các giải pháp công nghệ. Đây được xem là yếu tố then chốt để xây dựng một hệ sinh thái số bao trùm.

Chia sẻ thêm về định hướng này, bà Nguyễn Phương Linh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) cho biết, báo cáo lần này là một bước cụ thể hóa quyền tham gia của người khuyết tật.

“Khi người khuyết tật không chỉ được hỏi ý kiến mà thực sự tham gia vào quá trình tạo ra dữ liệu, thiết kế và phản biện chính sách, chúng ta mới có thể xây dựng được một hệ sinh thái số bao trùm và bền vững”, bà Linh nhấn mạnh.

Theo bà Linh, dữ liệu từ 201 người khuyết tật không chỉ phản ánh khả năng tiếp cận công nghệ, mà còn làm rõ những khoảng cách trong việc sử dụng và tham gia vào môi trường số. Báo cáo được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn tham chiếu quan trọng cho các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp trong việc thiết kế chính sách và giải pháp chuyển đổi số theo hướng bao trùm ngay từ đầu.

Ở góc độ chuyên môn, luật sư Nguyễn Thị Bích Điệp – Chuyên gia phát triển bao trùm, cố vấn cấp cao MSD, tác giả chính của báo cáo cho rằng, điểm cốt lõi của nghiên cứu nằm ở việc dữ liệu được tạo ra từ chính cộng đồng người khuyết tật.

“Những trải nghiệm thực tế này không chỉ phản ánh các rào cản đang tồn tại, mà còn giúp xác định rõ những giải pháp phù hợp và khả thi hơn trong thiết kế chính sách và công nghệ”, bà Điệp chia sẻ.

Có thể thấy, trong kỷ nguyên số, bài toán không còn dừng ở việc “trao công cụ”, mà là tạo điều kiện để mọi người có thể sử dụng hiệu quả, tham gia bình đẳng và đóng góp vào hệ sinh thái số.

Việc thu hẹp khoảng cách số của người khuyết tật vì thế không chỉ mang ý nghĩa an sinh xã hội, mà còn là chìa khóa để khai thác hiệu quả nguồn lực con người, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hướng tới một nền phát triển bền vững, không để ai bị bỏ lại phía sau.