Luật Thủ đô sửa đổi: Mở rộng phân quyền cho Hà Nội

Trao quyền mạnh để Thủ đô “thiết kế chính sách” thay vì chỉ thực thi

Việc sửa đổi toàn diện Luật Thủ đô được đặt trong bối cảnh yêu cầu phát triển mới của Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, mà còn phải đóng vai trò động lực tăng trưởng, trung tâm đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế.

Theo Tờ trình của Chính phủ, thực tiễn phát triển thời gian qua cho thấy nhiều điểm nghẽn kéo dài trong quản lý đô thị, từ ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường đến hạn chế trong quy hoạch, đất đai và huy động nguồn lực. Những vấn đề này không thể giải quyết triệt để nếu vẫn duy trì cơ chế quản lý mang tính hành chính, phụ thuộc.

Trong bối cảnh đó, dự thảo Luật xác lập một bước chuyển quan trọng về tư duy: từ việc Thủ đô chủ yếu thực thi chính sách sang chủ động tham gia thiết kế chính sách ở mức cao hơn. Điều này được cụ thể hóa bằng định hướng phân quyền mạnh mẽ, toàn diện cho chính quyền thành phố Hà Nội.

Đáng chú ý, dự thảo Luật cho phép chính quyền Thủ đô được quyết định nhiều vấn đề quan trọng về tổ chức bộ máy, nhân sự, tài chính, đầu tư và quản trị đô thị. Hội đồng nhân dân Thành phố có thể chủ động quy định cơ cấu tổ chức, chính sách thu nhập, cơ chế tài chính và nhiều nội dung đặc thù phù hợp với thực tiễn phát triển.

Không chỉ dừng ở mở rộng thẩm quyền, dự thảo còn thiết lập cơ chế cho phép Hà Nội ban hành văn bản quy phạm pháp luật có nội dung khác với quy định của cơ quan nhà nước cấp trên trong một số trường hợp, với điều kiện phải bảo đảm quy trình đánh giá tác động, tham vấn và kiểm soát chặt chẽ. Đây được xem là bước đi có tính đột phá, tạo không gian thể chế linh hoạt cho Thủ đô.

Một điểm nhấn khác là cơ chế thí điểm chính sách mới. Thành phố được phép triển khai các mô hình, giải pháp chưa được pháp luật quy định hoặc khác với quy định hiện hành nhằm xử lý các vấn đề cấp bách hoặc thử nghiệm các mô hình phát triển mới. Cơ chế này mở ra khả năng thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong quản trị đô thị, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi thiết kế khung kiểm soát rủi ro chặt chẽ.

Song song với phân quyền, dự thảo Luật cũng tập trung tổ chức lại không gian phát triển của Thủ đô theo hướng hiện đại và tích hợp. Một quy hoạch tổng thể duy nhất được thiết lập, thay thế các quy hoạch chồng chéo, đồng thời mở rộng không gian phát triển theo chiều sâu và chiều cao thông qua khai thác không gian ngầm, không gian tầm thấp và tầm cao.

Trong lĩnh vực kinh tế - tài chính, dự thảo Luật trao thêm quyền cho Hà Nội trong quản lý ngân sách, huy động vốn, phát hành trái phiếu và thu hút nhà đầu tư chiến lược. Các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tài chính được thiết kế nhằm tạo lợi thế cạnh tranh cho Thủ đô trong thu hút nguồn lực phát triển.

Đặc biệt, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực trọng tâm. Dự thảo Luật đưa ra nhiều cơ chế ưu đãi, từ miễn thuế thu nhập cá nhân, hỗ trợ tài chính đến cho phép thử nghiệm có kiểm soát các công nghệ và mô hình kinh doanh mới, qua đó hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quy mô lớn tại Hà Nội.

Tuy nhiên, việc mở rộng phân quyền với phạm vi lớn cũng đặt ra yêu cầu không nhỏ về năng lực quản trị và kiểm soát quyền lực. Đây chính là điểm giao thoa quan trọng giữa “mở quyền” và “giữ kỷ cương” trong thiết kế chính sách lần này.

Yêu cầu siết chặt kiểm soát quyền lực, bảo đảm tính khả thi

Thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp bày tỏ sự đồng thuận với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật Thủ đô, đồng thời đánh giá hồ sơ dự án đã được chuẩn bị công phu, đủ điều kiện trình Quốc hội xem xét theo thủ tục rút gọn.

Cơ quan thẩm tra nhất trí cao với định hướng phân quyền cho Hà Nội, coi đây là điều kiện then chốt để phát huy vai trò chủ động của chính quyền Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới. Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng thẩm quyền, Ủy ban nhấn mạnh yêu cầu phải thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực tương xứng.

Một trong những vấn đề được đặt ra là cần phân định rõ ràng thẩm quyền giữa Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân và Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố trong việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Việc cho phép ban hành quy định khác với cấp trên phải đi kèm quy trình chặt chẽ, bảo đảm công khai, minh bạch và có cơ chế đánh giá hiệu quả sau khi thực hiện.

Đối với các cơ chế thí điểm, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ điều kiện áp dụng, phạm vi, thời hạn và cơ chế kiểm soát, bao gồm cả khả năng điều chỉnh, gia hạn hoặc chấm dứt nếu không đạt hiệu quả. Yêu cầu này nhằm tránh tình trạng lạm dụng cơ chế thí điểm hoặc kéo dài các chính sách không còn phù hợp.

Trong lĩnh vực phát triển đô thị và các chính sách xã hội, Ủy ban nhấn mạnh cần bảo đảm sự cân bằng giữa tính đặc thù, vượt trội với tính khả thi và ổn định lâu dài, đặc biệt đối với các chính sách có tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân.

Về tài chính và đầu tư, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ giới hạn và cơ chế kiểm soát để tránh trùng lặp, hạn chế rủi ro và bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương. Đồng thời, chính sách đất đai cần được hoàn thiện theo hướng minh bạch, hài hòa lợi ích và nâng cao trách nhiệm giải trình.

Một nội dung đáng chú ý khác là yêu cầu bổ sung cơ chế liên kết vùng, bảo đảm các địa phương trong vùng Thủ đô có thể tham gia và hưởng lợi từ các chính sách phát triển, đồng thời làm rõ cơ chế vận hành Quỹ phát triển vùng để tránh phát sinh gánh nặng ngân sách.

Bên cạnh đó, Ủy ban cũng đề nghị hoàn thiện các quy định về giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình, bao gồm việc xác định rõ căn cứ đình chỉ, bãi bỏ văn bản và cơ chế miễn, loại trừ trách nhiệm pháp lý theo hướng minh bạch, có thể kiểm chứng.

Từ những nội dung trên, cơ quan thẩm tra đề xuất Quốc hội tập trung thảo luận các vấn đề lớn như phạm vi và mức độ phân quyền, các cơ chế chính sách đặc thù có tác động lớn, cũng như thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực trong quá trình thực hiện.