Nội lực cốt lõi cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững

Thiên nhiên trao tặng lợi thế

Lợi thế quan trọng thu hút các dự án công nghệ cao, chế biến sâu, tạo giá trị gia tăng lớn và từng bước tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Ông Vương Thế Mẫn, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Lai Châu khẳng định, công nghiệp, đặc biệt là thủy điện và khai thác, chế biến khoáng sản hiện đang chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu kinh tế của tỉnh. Đây không chỉ là nguồn thu ngân sách chủ lực, mà còn tạo động lực lan tỏa, thúc đẩy các lĩnh vực khác cùng phát triển.

Trong khi đó, Quảng Ninh cũng là nơi có trữ lượng than, đá vôi, sét xi măng và nước khoáng đa dạng và phong phú cùng lượng doanh nghiệp hoạt động đông đảo trong lĩnh vực khoáng sản. Thời gian qua, cộng đồng doanh nghiệp trong lĩnh vực khai thác khoáng sản đã có những đóng góp lớn đối với tăng trưởng kinh tế của tỉnh, đóng vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng nguyên vật liệu phục vụ phát triển hạ tầng và thúc đẩy ngành công nghiệp - xây dựng. Cùng với đó, đã có nhiều giải pháp nhằm hạn chế lãng phí nguồn lực, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và củng cố niềm tin của nhà đầu tư. Riêng từ năm 2025 đến nay, khối lượng thu hồi đất đá thải đạt khoảng 5 triệu m3. Thay vì để các bãi thải cao sừng sững gây nguy cơ sạt lở và ô nhiễm, tỉnh đã biến chúng thành nguồn nguyên liệu phục vụ các dự án hạ tầng giao thông, đô thị. Việc này không chỉ giúp giảm áp lực cho các bãi thải mỏ mà còn giải quyết triệt để tình trạng khan hiếm đất đắp cho các công trình trọng điểm.

Tuy nhiên, đánh giá từ ngành chức năng cho thấy, các mỏ khoáng sản trên cả nước phân bố tương đối rộng, số lượng mỏ lớn; phần lớn các khu vực khoáng sản được cấp phép với quy mô khai thác còn nhỏ lẻ, chưa phát huy tối đa hiệu quả hoạt động khai thác. Trong khi đó, số mỏ thực tế đi vào khai thác chưa tương xứng với tiềm năng và nhu cầu sử dụng trên địa bàn tỉnh, đặc biệt đối với các mỏ đất san lấp và cát xây dựng phục vụ các dự án đầu tư.

Bên cạnh đó, tình trạng thiếu hụt và biến động nguồn nhân lực cũng đang là “điểm nghẽn” đối với nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực khai thác khoáng sản. Việc duy trì lực lượng lao động ổn định, có tay nghề ngày càng trở nên khó khăn, ảnh hưởng đến tiến độ và hiệu quả sản xuất. Ngoài ra, một số doanh nghiệp còn gặp vướng mắc trong thủ tục cấp phép khai thác cát, đá xây dựng, cũng như các thủ tục liên quan đến đất đai, môi trường, làm chậm tiến độ triển khai dự án. Một số dự án khai thác hoặc sản xuất vật liệu xây dựng chậm triển khai do vướng mắc trong giải phóng mặt bằng, hoặc điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất. Điều này khiến doanh nghiệp đã được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng chưa thể triển khai thực tế.

Khai thác, bảo tồn khoáng sản nhưng vẫn đáp ứng được nhu cầu của nền kinh tế

Từ “khai thác cạn kiệt” sang “sử dụng thông minh”

Đặc biệt, trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình tăng trưởng xanh, bền vững, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước, trong đó nhấn mạnh mục tiêu, quan điểm cùng tư duy quản trị chuyển từ “khai thác cạn kiệt” sang “sử dụng thông minh” đối với nguồn tài nguyên khoáng sản; Có cơ chế, chính sách phù hợp để thúc đẩy việc tiếp cận, tiến tới làm chủ công nghệ khai thác, chế biến sâu các loại khoáng sản, nhất là những loại khoáng sản chiến lược cho các ngành công nghiệp công nghệ cao. Khuyến khích các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhà nước đầu tư ra nước ngoài nhằm thăm dò, khai thác, chế biến các loại khoáng sản trong nước chưa có hoặc trữ lượng hạn chế…

Để đạt được mục tiêu này, các chuyên gia cho rằng cần có các ưu đãi tài chính có mục tiêu cụ thể (miễn thuế, khấu hao nhanh, giảm phí bản quyền) dành riêng cho các khoản đầu tư vào nhà máy chế biến, chứ không chỉ khai thác. Đầu tư vào khảo sát địa chất và lập bản đồ tài nguyên để cải thiện ước tính trữ lượng, giảm sự bất đối xứng thông tin với các nhà đầu tư nước ngoài và hỗ trợ việc ra quyết định chiến lược hơn. Hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ và các nhà cung cấp địa phương trong các khu vực khai thác mỏ tham gia vào chuỗi cung ứng, nhằm tăng giá trị nội địa thu được trên mỗi tấn quặng. Đồng thời, tích hợp các khoáng sản thiết yếu vào chiến lược công nghiệp rộng lớn hơn hướng tới sản xuất xanh và kỹ thuật số (ví dụ: linh kiện xe điện, nam châm, thiết bị điện tử, thiết bị lưới điện), thay vì coi khai thác mỏ là một lĩnh vực riêng biệt. Sử dụng đấu thầu công để tạo ra nhu cầu nội địa ổn định đối với các sản phẩm trung gian dựa trên khoáng sản chế biến tại Việt Nam.

Song song với việc tạo điều kiện, gỡ “nút thắt” để phát triển thì công tác quản lý tài nguyên khoáng sản phải gắn với mục tiêu sử dụng hiệu quả, tiết kiệm và bảo vệ môi trường cũng cần được quan tâm hơn, bởi khoáng sản là nguồn tài nguyên hữu hạn, đóng vai trò quan trọng trong phát triển hạ tầng, công nghiệp và kinh tế - xã hội. Do đó, các cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm soát hoạt động khai thác, xử lý nghiêm vi phạm và xây dựng các giải pháp bảo đảm nguồn cung vật liệu một cách bền vững trong bối cảnh hàng loạt dự án trọng điểm quốc gia và địa phương đang được triển khai. Việc xem xét, xử lý sẽ được thực hiện trên cơ sở đánh giá toàn diện tính chất, mức độ vi phạm, nguyên nhân phát sinh cũng như trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan. Các doanh nghiệp đang hoạt động trong lĩnh vực này cũng cần thực hiện nghiêm túc các quy định của pháp luật, từ lập báo cáo đánh giá tác động môi trường, khai thác đúng công suất được cấp phép đến hoàn thổ, phục hồi môi trường sau khai thác và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính với nhà nước. Việc tăng cường quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên khoáng sản không chỉ góp phần bảo đảm nguồn vật liệu cho phát triển hạ tầng mà còn là giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ môi trường, sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế xanh, bền vững trong giai đoạn tới.