Phòng, chống tác hại thuốc lá: Không để luật “chạy sau” thực tiễn

Ảnh minh họa

Rủi ro lớn cho sức khỏe

Việt Nam hiện nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc lá cao nhất thế giới, đứng thứ ba ASEAN. Đáng chú ý nhất là sự gia tăng của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong giới trẻ, học sinh, sinh viên. Nghiên cứu tại khoảng 700 bệnh viện trên cả nước cho thấy, năm 2023 có 1.224 trường hợp nhập viện do ngộ độc khi sử dụng thuốc lá điện tử.

Bà Trần Thị Vân Ngọc, Phó Chánh Văn phòng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) cho biết, đã xuất hiện tình trạng phối trộn ma túy vào dung dịch thuốc lá điện tử, khiến người sử dụng có thể bị ngộ độc, ảo giác, ảnh hưởng thần kinh tương tự sử dụng ma túy quá liều.

Đặc biệt, theo ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, không gian mạng đang xuất hiện nhiều hình thức quảng cáo trá hình, khiến thanh thiếu nhi dễ dàng tiếp cận thuốc lá thế hệ mới. Không chỉ sản phẩm, các nội dung bàn luận, chia sẻ, quảng bá về việc sử dụng cũng xuất hiện ngày càng nhiều.

Với doanh nghiệp, thương hiệu hoặc công ty truyền thông hoạt động chính thức tại Việt Nam, cơ quan chức năng có nhiều công cụ pháp lý để kiểm soát. Tuy nhiên, các nền tảng xuyên biên giới không đặt máy chủ tại Việt Nam lại khó quản lý hơn, trong khi đây là nơi giới trẻ dành nhiều thời gian mỗi ngày.

Theo Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong, sau hơn 13 năm đi vào cuộc sống, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đứng trước những thách thức mới. Thị trường xuất hiện thêm nhiều sản phẩm, cách thức kinh doanh cũng thay đổi, trong khi một số quy định hiện hành đã bộc lộ khoảng trống, chưa theo kịp thực tế. Không khó để bắt gặp tình trạng hút thuốc tại nhà hàng, quán ăn, bến xe hay nhiều nơi công cộng. Quy định đã có nhưng việc tuân thủ chưa thật sự nghiêm. Ở nhiều nơi, người được giao nhiệm vụ nhắc nhở lại không có thẩm quyền xử phạt, còn lực lượng kiểm tra thì mỏng.

Ngày 22/6/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 160/NQ-CP, thống nhất thông qua hai nhóm chính sách lớn trong Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Theo định hướng này, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới khác sẽ bị cấm sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, quá cảnh, vận chuyển, quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, chứa chấp và sử dụng. Các cơ sở bán buôn, bán lẻ cũng sẽ không được trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức. Đây là những thay đổi lớn, nhất là khi Việt Nam hiện có khoảng 16 triệu người hút thuốc, trong đó có một bộ phận là người trẻ.

Các diễn giả trao đổi tại Tọa đàm - Ảnh: Báo Tiền phong

Cơ chế đủ rộng để kéo dài sức sống của Luật

Chia sẻ về vấn đề này, bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, cho biết khi đưa các quy định cấm thuốc lá mới vào luật, cần làm rõ phạm vi cấm đối với hoạt động sản xuất, đặc biệt là trường hợp sản xuất tại Việt Nam nhưng chỉ để xuất khẩu. Đây là nhóm sản phẩm không chỉ liên quan đến người tiêu dùng trong nước mà còn gắn với chuỗi sản xuất, cung ứng và thương mại toàn cầu. Vì vậy, quy định trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá phải được đặt trong mối quan hệ với pháp luật về đầu tư, sản xuất và thương mại.

Bên cạnh đó, khi đã đưa vào luật thì phải xác định rõ đây là lĩnh vực cấm sản xuất hay sản xuất có điều kiện; cần phân biệt rõ sản phẩm sản xuất để tiêu thụ tại Việt Nam với trường hợp nhà đầu tư nước ngoài đặt nhà máy tại Việt Nam nhưng chỉ sản xuất để xuất khẩu. Đây không chỉ là vấn đề thuộc phạm vi của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá mà còn liên quan đến pháp luật về đầu tư, sản xuất và thương mại, bà Nguyễn Quỳnh Liên khẳng định.

Không chỉ vậy, theo TS.BS. Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), lần sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần xây dựng một khung pháp lý có tính bao quát và dự báo, thay vì chỉ “điểm tên” những sản phẩm đang tồn tại.

Trước đây, pháp luật chủ yếu tập trung vào thuốc lá điếu truyền thống, thuốc lào. Nhưng cùng với sự phát triển của công nghệ, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và nhiều dạng sản phẩm mới liên tục xuất hiện. Nếu luật năm 2026 chỉ quy định cụ thể về những sản phẩm đang có trên thị trường, vài năm tới khi xuất hiện sản phẩm mới, nguy cơ pháp luật lại đi sau thực tiễn là rất lớn. Vì vậy, dự thảo luật cần có “độ mở” nhất định, để những sản phẩm mới dù thay đổi về công nghệ, hình thức hay tên gọi nhưng có bản chất và nguy cơ tương tự vẫn nằm trong phạm vi điều chỉnh.

Theo ông, cuộc chạy đua giữa công nghệ và quản lý sẽ không dừng lại. Nếu luật chỉ giải quyết những gì đang tồn tại, nguy cơ nhanh chóng lạc hậu là rất lớn. Ngược lại, một khung pháp lý có khả năng dự liệu những biến đổi trong tương lai sẽ giúp luật có sức sống lâu dài hơn, hạn chế phải sửa đổi mỗi khi xuất hiện một sản phẩm thuốc lá mới, TS.BS. Dương Huy Lương khẳng định.

“Chúng ta mong muốn xây dựng một đạo luật tiệm cận các quy định của thế giới, đặt ưu tiên cao nhất là bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, thế hệ trẻ và xã hội. Nhưng đồng thời đây cũng là vấn đề của sản xuất, tiêu dùng, kinh tế và xã hội, đòi hỏi phải hài hòa lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và các thành phần khác. Do đó, Bộ Y tế cần có đầy đủ dữ liệu và phối hợp rất chặt chẽ với các bộ, ngành để tạo ra hành lang, khung pháp lý phù hợp, không chỉ phục vụ mục tiêu phòng, chống tác hại của thuốc lá mà còn bảo đảm các ngành, lĩnh vực khác không bị ách tắc bởi những quy định của luật”, TS.BS. Dương Huy Lương nhấn mạnh.