Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Đấu thầu không thể chỉ chạy theo giá thấp nhất

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn (Ảnh QH)

Sửa Luật Đấu thầu phải giải quyết những bất cập từ thực tiễn

Phát biểu tại phiên thảo luận tổ của Quốc hội chiều nay 23/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá cao những ý kiến được các đại biểu nghiên cứu, thảo luận sâu, Chủ tịch Quốc hội cho rằng việc sửa đổi Luật Đấu thầu lần này cần được tiến hành kỹ lưỡng, khắc phục những bất cập lớn đã bộc lộ trong thực tiễn.

Theo Chủ tịch Quốc hội, Luật Đấu thầu năm 2023 đã trải qua nhiều lần sửa đổi, bổ sung nhằm đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tháo gỡ vướng mắc. Tuy nhiên, quá trình áp dụng tiếp tục phát sinh nhiều vấn đề, đặt ra yêu cầu phải sửa đổi toàn diện.

“Lần này chúng ta làm luật phải làm cho kỹ, nâng cao 'tuổi thọ' của luật, tránh tình trạng năm nay sửa, năm sau lại tiếp tục sửa”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Chủ tịch Quốc hội chỉ ra rằng quy trình đấu thầu trước đây quá phức tạp, cứng nhắc, dẫn đến tình trạng nhiều dự án đầu tư công bị trì hoãn.

Một bất cập khác là việc quá ưu tiên tiêu chí giá thấp nhất khi lựa chọn nhà thầu. Cách làm này có thể khiến chất lượng công trình giảm, phát sinh đội vốn, công trình nhanh xuống cấp, hư hỏng. Cùng với đó, tình trạng hủy thầu, phải tổ chức đấu thầu lại hoặc nhà thầu bỏ dở công trình diễn ra phổ biến, gây lãng phí thời gian và tiền bạc.

Chủ tịch Quốc hội cũng đề cập những hệ lụy đối với đội ngũ cán bộ tham gia hoạt động đấu thầu, đặc biệt trong các lĩnh vực y tế và giáo dục. Theo Chủ tịch Quốc hội, việc nhiều giáo sư, tiến sĩ, bác sĩ giỏi trong hai ngành này vướng vào vòng lao lý liên quan đến thủ tục đấu thầu là điều rất đau xót.

Từ các ý kiến thảo luận, Chủ tịch Quốc hội xác định sáu nhóm vấn đề then chốt cần được giải quyết trong lần sửa đổi Luật Đấu thầu này, tập trung vào phân cấp, phương thức lựa chọn nhà thầu, bảo đảm cạnh tranh, phương pháp đánh giá hồ sơ, tính thống nhất pháp luật và quản lý kết quả đầu ra.

Trao quyền cho chủ đầu tư nhưng phải kiểm soát trách nhiệm

Nhóm vấn đề đầu tiên được Chủ tịch Quốc hội đề cập là yêu cầu phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho chủ đầu tư.

Theo đó, chủ đầu tư cần được trao quyền lớn hơn trong lựa chọn hình thức đấu thầu, bao gồm cả chỉ định thầu và đàm phán cạnh tranh. Tuy nhiên, việc mở rộng thẩm quyền phải đi liền với cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm giải trình chặt chẽ.

Chủ tịch Quốc hội yêu cầu chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn bộ trước cấp trên về quyết định của mình. Trường hợp cơ quan cấp trên can thiệp hoặc có hành vi “gửi gắm” trong quá trình lựa chọn nhà thầu thì phải chịu trách nhiệm liên đới.

Cùng với đó, luật cần bổ sung chế tài xử lý nghiêm các hành vi lạm dụng quyền hạn.

Về hình thức lựa chọn nhà thầu, Chủ tịch Quốc hội đề nghị rà soát, hoàn thiện theo hướng hợp nhất hình thức chào hàng cạnh tranh, mua sắm trực tiếp vào chỉ định thầu hoặc đấu thầu rộng rãi; đồng thời bổ sung hình thức đàm phán cạnh tranh.

Tuy nhiên, việc mở rộng chỉ định thầu không có nghĩa là cho phép áp dụng tùy tiện. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh không được “mở bung” chỉ định thầu mà phải quy định rõ điều kiện và hạn mức áp dụng. Đặc biệt, cần nghiêm cấm hành vi chia nhỏ dự án, gói thầu nhằm né tránh hình thức đấu thầu rộng rãi.

Nhóm vấn đề tiếp theo là bảo đảm cạnh tranh thực chất và minh bạch trong hoạt động đấu thầu.

Theo Chủ tịch Quốc hội, cần ngăn chặn tình trạng cài cắm những tiêu chí kỹ thuật mang tính định hướng trong hồ sơ mời thầu, làm ảnh hưởng đến tính cạnh tranh giữa các nhà thầu.

Các quy định cần ưu tiên tiêu chuẩn về tính năng và chất lượng sản phẩm, công trình, thay vì chỉ định nhãn hiệu hoặc xuất xứ, trừ những trường hợp đặc biệt cấp thiết. Đồng thời, phải xử lý nghiêm các hành vi thông đồng, dàn xếp và nâng khống giá thầu.

Một nội dung được Chủ tịch Quốc hội đặc biệt nhấn mạnh là đổi mới phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu.

Thay vì quá coi trọng tiêu chí giá thấp nhất, việc lựa chọn nhà thầu cần chuyển sang đánh giá hiệu quả tổng thể.

Chủ tịch Quốc hội sử dụng cách nói “tiền nào của nấy” để làm rõ yêu cầu xem xét tương quan giữa chi phí bỏ ra với chất lượng, hiệu quả nhận được. Đối với những gói thầu có yêu cầu kỹ thuật cao, sử dụng công nghệ hiện đại, các công trình hạ tầng trọng điểm hoặc trong lĩnh vực y tế, cần áp dụng phương pháp đánh giá kết hợp giữa yếu tố kỹ thuật, giá và chi phí vận hành trong suốt vòng đời dự án.

Theo đó, phải hạn chế tối đa việc mặc định lựa chọn nhà thầu có giá chào thấp nhất mà không đánh giá đầy đủ các yếu tố liên quan đến chất lượng và hiệu quả sử dụng.

Vấn đề thứ năm là bảo đảm tính đồng bộ giữa Luật Đấu thầu với pháp luật chuyên ngành. Chủ tịch Quốc hội yêu cầu phân định rõ những nội dung cần quy định trực tiếp trong Luật Đấu thầu và những nội dung thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành, như y tế, khoa học và công nghệ, quốc phòng, an ninh.

Luật chỉ nên quy định những nguyên tắc, nội dung mang tính khung. Các vấn đề chi tiết về tác nghiệp, cần điều chỉnh linh hoạt theo thực tiễn, có thể giao nghị định và thông tư hướng dẫn. Cách thiết kế này nhằm đáp ứng những thay đổi của tình hình kinh tế - xã hội mà không phải thường xuyên sửa đổi luật.

Nhóm vấn đề thứ sáu là chuyển trọng tâm quản lý từ kiểm soát quy trình sang quản lý chất lượng và kết quả đầu ra.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá hiệu quả, chi phí trong toàn bộ vòng đời dự án, đồng thời gắn trách nhiệm của chủ đầu tư với chất lượng công trình hoặc sản phẩm cuối cùng.

Theo đó, trách nhiệm của chủ đầu tư không chỉ dừng ở việc hoàn thành các thủ tục lựa chọn nhà thầu, mà còn phải gắn với kết quả thực tế của hoạt động đầu tư, mua sắm.

Hoàn thiện chính sách thuế, thống nhất quản lý ngân sách và đầu tư công

Bên cạnh những yêu cầu đối với Luật Đấu thầu, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng trao đổi về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật thuế.

Đối với chính sách thuế thu nhập doanh nghiệp, Chủ tịch Quốc hội bày tỏ đồng tình với đề xuất miễn thuế cho các cơ sở giáo dục tư thục hoạt động không vì lợi nhuận. Tuy nhiên, để chính sách được áp dụng đúng đối tượng, cần xác định rõ tiêu chí thế nào là cơ sở giáo dục hoạt động không vì lợi nhuận. Cùng với việc làm rõ khái niệm, phải xây dựng cơ chế kiểm soát phù hợp, tránh tình trạng lợi dụng chính sách miễn thuế để trục lợi.

Liên quan đến chính sách miễn thuế đối với dịch vụ cung cấp suất ăn cho trường học và bệnh viện, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu có cơ chế xác minh rõ ràng doanh thu phát sinh từ hoạt động cung cấp suất ăn cho học sinh và bệnh nhân. Việc xác định chính xác phần doanh thu thuộc diện được miễn thuế là yêu cầu cần thiết để chính sách hỗ trợ đến đúng đối tượng.

Đồng thời, cơ chế quản lý phải ngăn chặn tình trạng doanh nghiệp lợi dụng chính sách miễn thuế dành cho suất ăn trong trường học, bệnh viện để áp dụng cho những hoạt động kinh doanh khác bên ngoài.

Đối với chính sách thuế liên quan đến đất bỏ hoang hoặc chậm đưa vào sử dụng, Chủ tịch Quốc hội lưu ý yêu cầu thống nhất với Luật Đất đai.

Cụ thể, cần làm rõ khái niệm đất bỏ hoang, đất chậm đưa vào sử dụng và thẩm quyền của cơ quan có trách nhiệm xác định tình trạng sử dụng đất; Cần tránh trường hợp cùng một thửa đất nhưng cơ quan thuế và cơ quan quản lý đất đai lại có cách xác định khác nhau.

Sự thống nhất giữa quy định pháp luật về thuế và pháp luật đất đai được đặt ra ngay từ quá trình xây dựng, sửa đổi các đạo luật có liên quan.

Ngoài hai nhóm nội dung trọng tâm là đấu thầu và chính sách thuế, Chủ tịch Quốc hội cũng đề cập yêu cầu sửa đổi, hợp nhất Luật Ngân sách nhà nước và Luật Đầu tư công.

Theo Chủ tịch Quốc hội, việc sửa đổi, hợp nhất phải được thực hiện dứt khoát nhằm thống nhất quy trình điều hành ngân sách và đầu tư công.

Yêu cầu được đặt ra là bảo đảm sự thống nhất trong quản lý, điều hành và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực quốc gia.