Tài chính xanh mở khóa 118 tỷ USD cho chuyển dịch năng lượng

Chuyển dịch năng lượng không thể chỉ trông chờ ngân sách

Áp lực vốn cho Quy hoạch Điện VIII

Sau cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050 tại Hội nghị lần thứ 26 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu, chuyển dịch năng lượng không còn là lựa chọn, mà trở thành yêu cầu bắt buộc đối với Việt Nam. Trong bức tranh đó, tài chính xanh và tín dụng xanh đang nổi lên như “đường dẫn vốn” quan trọng nhất.

Ông Nguyễn Tài Anh, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam cho biết, ngay sau hội nghị, tập đoàn đã chủ động hợp tác với các đối tác trong và ngoài nước để xây dựng chiến lược chuyển dịch năng lượng, đồng thời thiết lập lộ trình cơ cấu lại nguồn điện theo tỷ lệ hợp lý giữa các loại hình phát điện, bám sát định hướng của Quy hoạch Điện VIII và Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh.

Mục tiêu đặt ra rất cụ thể là giảm phát thải khí nhà kính trong hoạt động năng lượng từ mười lăm đến ba mươi lăm phần trăm so với kịch bản thông thường vào năm 2030. Tuy nhiên, để hiện thực hóa tham vọng này, thách thức lớn nhất không phải công nghệ, mà là vốn.

Theo ông Nguyễn Thái Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, tổng nhu cầu vốn phát triển nguồn điện theo Quy hoạch Điện VIII lên tới khoảng 118 tỷ đô la Mỹ. Riêng đầu tư lưới điện truyền tải trong kế hoạch 5 năm hiện nay, vốn nhà nước mới chỉ đáp ứng được khoảng 60%, phần còn lại 40% vẫn “bỏ ngỏ”, cần sự tham gia của khu vực tư nhân.

Ông Nguyễn Thanh Hải, chuyên gia kinh tế của Tổ chức hợp tác quốc tế Đức, đưa ra con số cụ thể hơn: riêng phần xã hội hóa cho các dự án nguồn điện đã lên tới 90,8 tỷ USD, chiếm 76% tổng nhu cầu. Điều đó đồng nghĩa, phần lớn trách nhiệm thực thi quy hoạch nằm trong tay doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài.

“Câu hỏi đầu tiên vẫn là tiền ở đâu?”, ông Hải nhấn mạnh. Bởi ngay cả ba tập đoàn năng lượng lớn của Nhà nước như Tập đoàn Dầu khí Việt Nam, Tập đoàn Điện lực Việt Nam và Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam cũng có nguồn lực tài chính hạn chế, buộc phải huy động vốn từ bên ngoài. Khi cộng cả phần này, nhu cầu vốn ngoài ngân sách sẽ là con số khổng lồ.

Thực tế cho thấy, nếu không có một hệ sinh thái tài chính xanh đủ sâu và đủ rộng, mục tiêu chuyển dịch năng lượng sẽ khó về đích đúng hẹn.

Tín dụng xanh tăng tốc, thị trường vốn vào cuộc

Ở phía cung vốn, ngành ngân hàng đang nổi lên như trụ cột chính. Bà Phạm Thị Thanh Tùng, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế thuộc Ngân hàng Nhà nước cho biết, hệ thống ngân hàng đã có mười năm thúc đẩy tín dụng xanh. Từ năm 2015, các tổ chức tín dụng được yêu cầu ưu tiên cho vay năng lượng tái tạo, sản xuất sạch và các lĩnh vực giảm phát thải. Năm 2017, danh mục mười hai ngành xanh chính thức được ban hành.

Kết quả bước đầu khá tích cực. Tốc độ tăng trưởng tín dụng xanh bình quân từ năm 2017 đến nay đạt khoảng hai mươi hai phần trăm mỗi năm, cao hơn tăng trưởng chung của toàn ngành. Đặc biệt, lĩnh vực năng lượng tái tạo ghi nhận mức bứt phá mạnh.

Nếu năm 2017, dư nợ cho vay năng lượng tái tạo chỉ khoảng 9.500 tỷ đồng, thì đến cuối tháng 6 năm 2025 đã tăng lên gần 290.000 tỷ đồng, tương đương mức tăng trưởng bình quân khoảng một trăm năm mươi phần trăm. Hiện lĩnh vực này chiếm ba mươi chín phần trăm tổng dư nợ tín dụng xanh.

Dù vậy, theo các chuyên gia, tốc độ cao nhưng nền dư nợ còn thấp, trong khi rủi ro vẫn hiện hữu. Giai đoạn 2019–2023, nhiều dự án phát triển ồ ạt, thậm chí ngoài quy hoạch, dẫn tới tình trạng quá tải lưới điện, không khai thác hết công suất. Điều này đặt ra yêu cầu siết chặt tiêu chí phân loại xanh và quản lý rủi ro môi trường – xã hội.

Để tháo gỡ nút thắt, Nghị quyết số 198 của Quốc hội cho phép dự án xanh được hỗ trợ lãi suất hai phần trăm mỗi năm. Song cơ chế thực thi vẫn chờ văn bản hướng dẫn cụ thể. Cùng với đó, thị trường trái phiếu xanh và sàn giao dịch tín chỉ carbon được kỳ vọng trở thành kênh dẫn vốn mới, nhưng khuôn khổ pháp lý vẫn đang hoàn thiện.

Ông Vương Văn Quý, Phó Trưởng Ban Chính sách Tín dụng của Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam kiến nghị, cần sớm ban hành khung pháp lý thống nhất về tín dụng xanh và trái phiếu xanh, giảm hệ số rủi ro vốn, hạ chi phí vốn cho dự án năng lượng sạch, đồng thời tạo cơ chế tái cấp vốn từ Ngân hàng Nhà nước và tiếp cận các quỹ khí hậu quốc tế.

Ở góc độ thị trường vốn, bà Phạm Thị Thùy Linh, Trưởng ban Phát triển thị trường thuộc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết, nhiều ưu đãi thuế đã được thiết kế cho trái phiếu xanh và tín chỉ carbon. Doanh nghiệp phát hành trái phiếu xanh được miễn phí niêm yết, miễn phí giao dịch tại sở giao dịch chứng khoán. Đồng thời, các quy định công bố thông tin theo chuẩn mực môi trường, xã hội và quản trị ngày càng chặt chẽ, tạo áp lực minh bạch hóa.

“Chúng tôi đã xây dựng bộ chỉ số doanh nghiệp bền vững, lựa chọn các doanh nghiệp thực hành tốt tiêu chí môi trường, xã hội và quản trị. Thời gian tới sẽ mở rộng sang nhóm doanh nghiệp vốn hóa vừa và nhỏ”, bà Linh cho biết.

Các chuyên gia đồng thuận rằng, chuyển dịch năng lượng không thể chỉ trông chờ ngân sách. Dòng vốn phải được huy động đồng bộ từ ngân hàng, trái phiếu xanh, cổ phiếu, quỹ đầu tư khí hậu và thị trường carbon. Quan trọng hơn, chính sách cần ổn định, liền mạch, tránh thay đổi đột ngột như giai đoạn dừng giá điện hỗ trợ, khiến nhà đầu tư mất niềm tin.

Trong bối cảnh đó, tài chính xanh không chỉ là công cụ hỗ trợ môi trường, mà đang trở thành đòn bẩy chiến lược để mở khóa hàng trăm tỷ đô la Mỹ vốn tư nhân. Nếu hệ sinh thái pháp lý được hoàn thiện, Việt Nam hoàn toàn có thể biến thách thức chuyển dịch năng lượng thành cơ hội thu hút dòng vốn dài hạn, tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.