Thị trường gạo toàn cầu thay đổi, gạo Việt đang ở đâu?

Khi chi phí đầu vào gia tăng, thời tiết cực đoan trở thành trạng thái bình thường mới và các quốc gia đẩy mạnh dự trữ chiến lược và gạo dần vượt ra khỏi vai trò của một loại hàng hóa thiết yếu để trở thành yếu tố bảo đảm an ninh kinh tế. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang đứng trước cơ hội gia tăng ảnh hưởng trong thương mại gạo khu vực, nhưng cũng phải đối mặt với những thách thức mới về thị trường, logistics và giá trị gia tăng.

Cán cân cung cầu lương thực toàn cầu trước áp lực chi phí và thời tiết cực đoan

Mối liên hệ giữa địa chính trị và nông nghiệp ngày càng trở nên rõ nét khi các tuyến vận tải chiến lược liên tục đối mặt với nguy cơ gián đoạn. Eo biển Hormuz hiện vận chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu, đồng thời là cửa ngõ trung chuyển quan trọng của thương mại phân bón thế giới, bao gồm khoảng 31% thương mại amoniac và gần một nửa lượng urê giao dịch quốc tế.

Trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông kéo dài, giá năng lượng và phân bón tiếp tục duy trì ở mặt bằng cao, làm gia tăng áp lực chi phí lên toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp. Chi phí đầu vào đắt đỏ không chỉ ảnh hưởng tới lợi nhuận của nông dân mà còn làm gia tăng nguy cơ mất cân đối cung cầu tại nhiều quốc gia phụ thuộc nhập khẩu lương thực.

Tuy nhiên, khác với dầu thực vật hay một số nhóm ngũ cốc thức ăn chăn nuôi, thị trường gạo vẫn chưa ghi nhận cú sốc tăng giá mạnh. Nguyên nhân chủ yếu đến từ lượng tồn kho đang ở mức cao lịch sử tại các quốc gia sản xuất và tiêu thụ lớn.

Theo một số nguồn tin nước ngoài, lượng gạo dự trữ của Chính phủ Ấn Độ, bao gồm cả lúa chưa xay xát, đạt mức kỷ lục 68,43 triệu tấn tính đến đầu tháng 6/2026, cao gấp hơn 5 lần mức dự trữ mục tiêu khoảng 13,5 triệu tấn. Trong khi đó, Ấn Độ vẫn duy trì vai trò trung tâm của thị trường khi chiếm khoảng 40% thương mại gạo toàn cầu.

Bên cạnh đó, Trung Quốc tiếp tục duy trì lượng dự trữ lương thực chiến lược thuộc nhóm lớn nhất thế giới, trong khi Indonesia đang nắm giữ hơn 5 triệu tấn gạo nhằm bảo đảm an ninh lương thực nội địa.

Chính lượng tồn kho dồi dào tại các nền kinh tế lớn đang đóng vai trò như một "vùng đệm" giúp thị trường hấp thụ phần nào tác động từ El Niño cũng như áp lực chi phí đầu vào gia tăng. Tuy nhiên, vùng đệm này không đồng nghĩa với trạng thái an toàn tuyệt đối.

Các tổ chức quốc tế và giới phân tích cho rằng tồn kho lớn chỉ có tác dụng làm chậm quá trình tăng giá, chứ khó có thể triệt tiêu hoàn toàn tác động của chi phí vật tư nông nghiệp, năng lượng và logistics đang neo ở mặt bằng cao. Một khi áp lực đầu vào tiếp tục kéo dài, mặt bằng giá gạo toàn cầu nhiều khả năng sẽ phải thiết lập một ngưỡng cân bằng mới trong trung và dài hạn.

Trong khi tồn kho vẫn đang đóng vai trò giảm sốc cho thị trường, các tín hiệu từ thời tiết lại đang làm gia tăng bất định đối với triển vọng sản xuất.

Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) dự báo sản lượng gạo toàn cầu niên vụ 2026-2027 sẽ giảm xuống khoảng 537,8 triệu tấn, đánh dấu năm suy giảm đầu tiên sau nhiều năm tăng trưởng liên tục. Dù mức giảm chưa quá lớn, diễn biến này xuất hiện trong bối cảnh chi phí sản xuất tiếp tục gia tăng và phân bổ tồn kho toàn cầu ngày càng mất cân đối.

Ấn Độ - quốc gia xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới đang phải đối mặt với một mùa mưa nhiều bất định. Mặc dù xuất khẩu trong 4 tháng đầu năm chứng kiến sự tăng trưởng so với cùng kỳ năm ngoái, nhưng theo nhiều nguồn tin, lượng mưa trong tháng 6/2026 thấp hơn trung bình gần 40%, trở thành tháng 6 khô hạn thứ 5 kể từ năm 1901. Đồng thời, diện tích gieo trồng lúa tính đến cuối tháng giảm khoảng 25% so với cùng kỳ năm trước.

Mặc dù lượng dự trữ lớn có thể giúp thị trường tránh được một cú sốc nguồn cung ngay lập tức, nhưng nếu điều kiện thời tiết bất lợi kéo dài sang quý III, khả năng duy trì vai trò "bình ổn viên" của Ấn Độ sẽ chịu nhiều sức ép hơn.

Điều này cho thấy thị trường gạo không còn vận động hoàn toàn theo các yếu tố mùa vụ hay chu kỳ sản xuất thông thường. Trong bối cảnh an ninh lương thực ngày càng được đặt lên hàng đầu, chính sách dự trữ và điều hành thương mại của các quốc gia đang trở thành yếu tố quan trọng tác động đến diễn biến cung cầu và mặt bằng giá thế giới.

Việt Nam đang nổi lên như một “trục xoay” trong thương mại gạo châu Á

Nếu Ấn Độ giữ vai trò trung tâm về nguồn cung toàn cầu, thì Việt Nam đang ngày càng khẳng định vị thế là một mắt xích chiến lược trong mạng lưới thương mại gạo châu Á.

Theo USDA, Philippines được dự báo nhập khẩu khoảng 5,7 triệu tấn gạo trong năm 2026, tiếp tục là quốc gia nhập khẩu gạo lớn nhất thế giới. Đáng chú ý, Việt Nam hiện cung cấp khoảng 75-80% tổng lượng gạo nhập khẩu của quốc gia này, trong khi năm 2025 tỷ lệ này đã vượt 80%, bỏ xa các đối thủ cạnh tranh như Thái Lan hay Ấn Độ.

Không phải ngẫu nhiên mà Philippines lựa chọn Việt Nam như một đối tác chiến lược trong bảo đảm an ninh lương thực.

Thứ nhất, về đặc tính tiêu dùng, các giống gạo thơm và gạo chất lượng cao của Việt Nam như OM18, Đài Thơm 8 hay Jasmine phù hợp hơn với khẩu vị của người tiêu dùng Philippines so với các dòng gạo trắng hạt dài truyền thống.

Thứ hai, Việt Nam sở hữu lợi thế logistics khó thay thế. Thời gian vận chuyển từ Đồng bằng sông Cửu Long tới Manila chỉ khoảng 3-4 ngày, ngắn hơn đáng kể so với các tuyến vận tải từ Nam Á hay Trung Đông. Trong bối cảnh cước vận tải biển quốc tế biến động mạnh, khoảng cách địa lý ngắn giúp doanh nghiệp Việt Nam giảm đáng kể chi phí tồn kho, chi phí tài chính và rủi ro chậm giao hàng.

Thứ ba, cơ cấu xuất khẩu gạo của Việt Nam đang có sự chuyển dịch rõ nét sang phân khúc chất lượng cao. Theo số liệu từ Hiệp hội các nhà xuất khẩu gạo Thái Lan, giá gạo Jasmine của Việt Nam hiện dao động quanh mức 508-512 USD/tấn, trong khi giá gạo 5% tấm duy trì ở mức 412-416 USD/tấn, cao hơn đáng kể so với mức 350-354 USD/tấn của gạo Ấn Độ cùng chủng loại.

Điều này phản ánh chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị đang giúp gạo Việt Nam từng bước thoát khỏi cuộc cạnh tranh đơn thuần về sản lượng, chuyển sang cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và khả năng đáp ứng ổn định các nhu cầu nhập khẩu quy mô lớn.

Xét ở góc độ rộng hơn, vai trò của Việt Nam không chỉ nằm ở quy mô xuất khẩu mà còn ở khả năng kết nối giữa các trung tâm sản xuất và các thị trường tiêu thụ đang gia tăng nhu cầu dự trữ lương thực trong khu vực. Đây cũng là lý do khiến Việt Nam ngày càng được nhìn nhận như một "trục xoay" trong thương mại gạo châu Á. Tuy nhiên, vị thế ngày càng quan trọng của gạo Việt Nam cũng kéo theo những rủi ro mới.

Tuy nhiên, cơ hội mở rộng thị phần cũng đi kèm với những rủi ro không nhỏ. Philippines hiện tiêu thụ gần một nửa lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam, khiến mức độ phụ thuộc vào thị trường này ngày càng lớn. Điều đó đồng nghĩa với việc mọi thay đổi về chính sách thương mại, thuế quan hay định hướng bảo đảm an ninh lương thực của Philippines đều có thể tác động nhanh chóng tới hoạt động xuất khẩu của ngành gạo trong nước.

Bên cạnh đó, chi phí đầu vào neo cao, tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu cùng những hạn chế về hạ tầng logistics vẫn là những yếu tố gây sức ép lên khả năng cạnh tranh và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp xuất khẩu.

Theo ông Nguyễn Ngọc Quỳnh, Phó Tổng giám đốc MXV, việc giá gạo xuất khẩu duy trì quanh mức 490 USD/tấn cho thấy thị trường đang trong quá trình thiết lập mặt bằng giá mới sau giai đoạn biến động mạnh những năm gần đây, thay vì phản ánh tình trạng dư cung kéo dài. Khi chi phí vật tư nông nghiệp vẫn neo cao và nhu cầu bảo đảm an ninh lương thực tiếp tục gia tăng, dư địa để giá gạo quay về vùng đáy của giai đoạn 2019 - 2021 được đánh giá là không nhiều.

Về dài hạn, lợi thế cạnh tranh của gạo Việt Nam sẽ không còn nằm ở việc sản xuất nhiều hơn, mà ở khả năng trở thành nguồn cung ổn định, chất lượng cao và đáng tin cậy trong một thế giới mà địa chính trị đang ngày càng quyết định dòng chảy lương thực toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, việc đẩy nhanh quá trình cơ cấu lại ngành hàng, mở rộng thị trường xuất khẩu, nâng tỷ trọng gạo chất lượng cao và tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới sẽ không chỉ giúp gia tăng giá trị cho hạt gạo Việt Nam mà còn góp phần củng cố vị thế của Việt Nam trong bản đồ an ninh lương thực khu vực và thế giới.