Xây dựng khung tài chính giúp quản lý chất thải bền vững tại Việt Nam

Theo PGS. TS. Nguyễn Đình Thọ, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, Việt Nam đang hướng tới nền kinh tế tuần hoàn, trong đó chất thải được tái sử dụng, tái chế hoặc chuyển đổi thành năng lượng, góp phần bảo đảm an ninh tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính và gia tăng giá trị kinh tế. Đây là bước đi chiến lược để Việt Nam hội nhập vào chuỗi giá trị xanh toàn cầu và hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050.

Việt Nam hội nhập vào chuỗi giá trị xanh toàn cầu và hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng không vào năm 2050

Mới đây nhất, Sở Nông nghiệp và Môi trường của Thành phố Cần Thơ và tỉnh Quảng Ninh phối hợp cùng UNDP Việt Nam, tổ chức thảo luận nhiều vấn đề nhằm giải quyết thách thức ngày càng tăng của ô nhiễm chất thải nhựa tại các dòng sông, vịnh và khu vực ven biển trên cả nước. Qua đây kết nối các cơ quan chính quyền địa phương, các nhà đổi mới sáng tạo, đơn vị cung cấp dịch vụ môi trường và các nhà đầu tư để chia sẻ bài học kinh nghiệm quan trọng trong việc xây dựng khung định mức chi phí tài chính. Đây là yếu tố then chốt để chuyển đổi công tác quản lý rác thải đường thủy từ các dự án thí điểm ngắn hạn sang các dịch vụ công ích thường xuyên do nhà nước chi trả.

Việc gắn kết giữa sáng kiến đổi mới sáng tạo với khung tài chính thực tế, các giải pháp được triển khai tại Cần Thơ và Quảng Ninh hiện đang được khuyến nghị nhân rộng ra các tỉnh thành khác trong cả nước. Cách tiếp cận này đảm bảo rằng khi công nghệ phát triển, các cơ chế tài chính và hành chính cũng đã sẵn sàng để hỗ trợ một tương lai sạch hơn, không còn rác thải nhựa trên sông, vịnh và ven bờ của Việt Nam.

Hoạt động này nằm trong khuôn khổ hợp tác toàn cầu giữa UNDP và tổ chức The Ocean Cleanup, nhằm cung cấp hỗ trợ kỹ thuật và nền tảng thể chế cần thiết giúp huy động nguồn lực một cách hiệu quả. Bằng cách lồng ghép hoạt động thu gom và vận chuyển rác thải vào ngân sách dài hạn của địa phương, hợp tác này đã thiết lập một mô hình mẫu có thể nhân rộng cho các kế hoạch môi trường quốc gia.

Kế hoạch hành động quốc gia thực hiện kinh tế tuần hoàn đến năm 2035 được Thủ tướng Chính phủ ban hành tại Quyết định 222/QĐ-TTg/2025 xác định mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đạt các chỉ tiêu quan trọng về hiệu quả tài nguyên và năng lượng. Công suất điện từ sinh khối và chất thải rắn dự kiến đạt 2.270 MW, chiếm 1,5% tổng công suất điện quốc gia. Năng lượng tái tạo đóng góp khoảng 47% trong tổng năng lượng sơ cấp, trong khi mức tiết kiệm năng lượng toàn quốc đạt 8-10%. Các mục tiêu về quản lý chất thải đặt ra tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt ở đô thị đạt 95% và ở nông thôn đạt 80%...

Số liệu báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, tính đến ngày 30/6/2025, tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước đạt khoảng 69,4 nghìn tấn/ngày, trong đó 91% đã được xử lý. Năm 2024, tỷ lệ thu gom và xử lý chất thải rắn sinh hoạt đô thị đạt 97,26%, tỷ lệ chôn lấp giảm còn 64%, trong khi chất thải nguy hại được xử lý đạt mức cao 98,06%.

Hiện, cả nước có 7 nhà máy đốt rác phát điện đi vào vận hành và nhiều khu liên hợp xử lý chất thải quy mô lớn tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và các địa phương. Riêng Hà Nội phát sinh khoảng 7.300 tấn/ngày, TP. Hồ Chí Minh gần 14.000 tấn/ngày, chiếm 23% lượng rác toàn quốc.

Các chuyên gia cho rằng, quản lý rác thải nổi không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay môi trường, mà còn gắn chặt với các yếu tố thể chế, tài chính và tổ chức vận hành dài hạn. Việc xây dựng và áp dụng các định mức kinh tế kỹ thuật phù hợp được xem là điều kiện quan trọng để các mô hình thí điểm có thể từng bước chuyển sang vận hành thường xuyên trong khuôn khổ dịch vụ công của địa phương.

Quản lý rác thải nổi không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay môi trường, mà còn gắn chặt với các yếu tố thể chế, tài chính và tổ chức vận hành dài hạn

“Yếu tố then chốt có thể duy trì hoạt động thu gom và quản lý chất thải trên mặt nước một cách bền vững là xây dựng khung định mức kinh tế-kỹ thuật phù hợp với đặc thù và nhu cầu thực tế của từng địa phương”, ông Vũ Thái Trường - Trưởng Ban khí hậu, năng lượng và môi trường, UNDP Việt Nam nhấn mạnh.

Đại diện thành phố Cần Thơ cũng đã chia sẻ kết quả vận hành và đánh giá hệ thống thu gom rác nổi Interceptor 003 trên sông Cần Thơ. Việc vận hành của tàu gom rác chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như điều kiện thủy văn, hạ tầng bốc dỡ, yêu cầu về dữ liệu, cũng như việc chưa có định mức chi phí và cơ chế tài chính chính thức để duy trì hoạt động lâu dài. Từ thực tiễn này cho thấy, nhu cầu xây dựng quy trình chuẩn, cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các bên liên quan và nguồn ngân sách ổn định nhằm từng bước đưa hoạt động thu gom rác nổi trở thành một phần trong hệ thống quản lý môi trường đô thị.

Theo như kết quả của việc mở rộng mô hình hỗ trợ của UNDP và The Ocean Cleanup tại tỉnh Quảng Ninh, địa phương đã hoàn thiện bộ định mức kinh tế kỹ thuật cấp tỉnh cho hoạt động thu gom rác nổi trên vịnh và khu vực ven bờ. Bộ định mức xác định các cấu phần chi phí cơ bản liên quan đến nhân công, thiết bị, nhiên liệu và vận hành tại các khu vực ven bờ, đảo và vịnh. Đây được xem là cơ sở kỹ thuật quan trọng nhằm hỗ trợ công tác lập kế hoạch, quản lý ngân sách và từng bước chuẩn hóa hoạt động thu gom rác nổi trong hệ thống quản lý môi trường địa phương.

Hiện nay, có nhiều giải pháp công nghệ thu gom, xử lý rác thải và một số công cụ tài chính đa dạng từ những đơn vị đổi mới sáng tạo trong nước và quốc tế cũng được giới thiệu, như Sài Gòn Xanh (Việt Nam), Clear Rivers (Hà Lan), Joycle (Nhật Bản), Plastic Fischer (Đức), everwave (Đức), hay Plastic Odyssey (Pháp)… góp phần xây dựng khung tài chính phù hợp để tiến tới quản lý chất thải bền vững tại Việt Nam.