2026, dệt may đứng trước loạt câu hỏi lớn

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có mạng lưới FTA rộng nhất khu vực

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có mạng lưới FTA rộng nhất khu vực, với hơn 15 hiệp định đã ký kết và có hiệu lực. Về lý thuyết, đây là lợi thế cạnh tranh rất lớn cho các ngành xuất khẩu chủ lực như dệt may. Thế nhưng, thực tế cho thấy lợi thế này chưa được chuyển hóa tương xứng thành hiệu quả thương mại.

Một con số đáng chú ý là tỷ lệ sử dụng giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa ưu đãi (C/O) trong ngành dệt may vẫn ở mức thấp. Riêng với CPTPP, tỷ lệ tận dụng ưu đãi chỉ khoảng 15%, đây là mức được đánh giá khá khiêm tốn nếu so với kỳ vọng của hiệp định này.

Theo bà Phạm Thị Thanh Tâm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), nguyên nhân không nằm ở việc thiếu FTA, mà nằm ở năng lực thực thi FTA của doanh nghiệp còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp chưa nắm đầy đủ thông tin thị trường, chưa hiểu sâu quy tắc xuất xứ, trong khi nguồn lực tài chính và nhân sự để theo đuổi các tiêu chuẩn FTA lại rất hạn chế.

Đặc biệt, việc thiếu bộ phận chuyên trách về FTA trong doanh nghiệp khiến quá trình tận dụng ưu đãi thuế quan mang tính thời điểm, phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân, thay vì được xây dựng thành chiến lược dài hạn.

Với các FTA thế hệ mới như CPTPP hay EVFTA, quy tắc xuất xứ “từ sợi trở đi” tiếp tục là rào cản lớn. Trong khi đó, chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu trong nước vẫn chưa hoàn chỉnh, buộc nhiều doanh nghiệp phải nhập khẩu từ các thị trường ngoài khối, chấp nhận không được hưởng ưu đãi thuế.

Ông Lê Tiến Trường, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex) cho rằng, nếu không giải được bài toán dệt - nhuộm và công nghiệp hỗ trợ, thì FTA vẫn chỉ là lợi thế trên giấy. Doanh nghiệp có đơn hàng, nhưng khó nâng được biên lợi nhuận.

Chuỗi cung ứng nguyên phụ liệu trong nước vẫn chưa hoàn chỉnh

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh đơn hàng quay trở lại, các nhãn hàng quốc tế không còn chỉ đặt vấn đề về giá và tiến độ, mà siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon, lao động và trách nhiệm xã hội. Điều này khiến áp lực tuân thủ FTA ngày càng lớn, đặc biệt với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Một nghịch lý khác đang bộc lộ rõ là nhiều quốc gia sau khi ký FTA với Việt Nam đã nhanh chóng tận dụng nước ta như một “cửa ngõ” để đầu tư sản xuất và xuất khẩu sang các thị trường lớn như Mỹ, EU hay CPTPP. Trong khi đó, doanh nghiệp Việt Nam lại chưa khai thác tốt chính hướng đi này.

Thay vì chủ động đầu tư ra ngoài, xây dựng chuỗi sản xuất và phân phối gắn với thị trường đích, phần lớn doanh nghiệp trong nước vẫn dừng ở vai trò gia công hoặc tham gia các khâu có giá trị gia tăng thấp. Việt Nam trở thành điểm đến của dòng vốn, nhưng chưa thực sự là người tổ chức chuỗi giá trị.

Theo TS. Nguyễn Đức Thành, chuyên gia kinh tế, đây là hệ quả của tư duy hội nhập còn thận trọng. FTA không chỉ để giảm thuế cho hàng xuất khẩu hiện tại, mà là công cụ để tái cấu trúc không gian sản xuất. Nếu doanh nghiệp Việt không tận dụng để đi ra ngoài thì mãi chỉ đứng ở vị trí thấp trong chuỗi giá trị.

Ở nhóm doanh nghiệp đầu ngành, sự chuẩn bị cho năm 2026 đã được triển khai tương đối bài bản. Đại diện Tổng Công ty May 10 cho biết, doanh nghiệp đang đẩy mạnh đơn hàng FOB, ODM, đầu tư hệ thống quản trị số và từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững của thị trường cao cấp.

Ông Thân Đức Việt, Tổng Giám đốc May 10 chia sẻ, chúng tôi không đặt mục tiêu tăng trưởng bằng mọi giá, mà ưu tiên sự ổn định và biên lợi nhuận. Đơn hàng nhỏ, yêu cầu cao, giao nhanh sẽ là xu hướng chủ đạo trong giai đoạn tới.

Ngược lại, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa đang chịu áp lực lớn về vốn, công nghệ và nhân lực. Chi phí để đáp ứng các chứng chỉ quốc tế, chuyển đổi xanh hay xây dựng bộ phận FTA là rào cản không nhỏ. Nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp, nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng là điều khó tránh khỏi.

Thách thức không nằm ở con số, mà ở chất lượng tăng trưởng

Nhìn tổng thể, mục tiêu xuất khẩu 48 - 49 tỷ USD trong năm 2026 là khả thi, nhưng thách thức không nằm ở con số, mà ở chất lượng tăng trưởng. Dệt may Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa chuyển từ phục hồi sang tái định vị.

FTA đã có, thị trường đã mở, nhưng bài toán còn lại là năng lực nội tại của doanh nghiệp. Nếu không giải được các điểm nghẽn về chuỗi cung ứng, nhân lực và tư duy hội nhập, lợi thế từ các hiệp định thế hệ mới sẽ tiếp tục bị bỏ lỡ.