Bài toán tỷ USD phía sau những chuyến hàng nông sản

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chín tháng năm 2026, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt 56,3 tỷ USD, tăng 7,8% so với cùng kỳ. Riêng rau quả đạt gần 7,35 tỷ USD, tăng 19,9%.

Thống kê của Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ NN&MT) cho thấy tổn thất sau thu hoạch của nhiều ngành hàng nông sản ở Việt Nam vẫn ở mức khá cao. Các nghiên cứu cho thấy rau quả có thể thất thoát 20-30% sản lượng, thủy sản khoảng 15-25%, còn lúa gạo khoảng 13-15%.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở khâu bảo quản. Quy mô sản xuất phân tán, thu hái chưa đồng đều, thiếu điểm sơ chế và kho lạnh gần vùng nguyên liệu khiến hàng hóa dễ suy giảm chất lượng trước khi đến nhà đóng gói.

Với trái cây tươi, thời gian lưu trữ ngắn có thể buộc doanh nghiệp lựa chọn đường hàng không, dù chi phí thường cao hơn đường biển. Theo ý kiến chuyên gia được báo chí dẫn, một số giải pháp bảo quản có thể kéo dài thời gian lưu trữ khoảng 1,5-2 lần; trong những điều kiện nhất định, cước hàng không có thể cao gấp 5-7 lần đường biển.

Tuy nhiên, những tỷ lệ này không áp dụng đồng loạt. Khả năng chuyển sang container lạnh còn phụ thuộc loại quả, thời gian hành trình, quy định kiểm dịch và chất lượng sản phẩm khi tới cảng đích.

Doanh nghiệp hoàn thiện chuỗi sau thu hoạch

Tại Công ty Goodlife, công nghệ xử lý nhiệt hơi nước nóng được đưa vào hoạt động từ năm 2012. Theo bà Trần Nguyễn Khánh Vy, Phó Tổng Giám đốc công ty, doanh nghiệp xuất khẩu hơn 5.000 tấn trái cây mỗi năm, trong đó thanh long chiếm trên 80%.

Để đáp ứng yêu cầu từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, Australia và những thị trường khác, Goodlife kết hợp làm sạch, xử lý nhiệt, kho lạnh kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm cùng giải pháp quản lý khí ethylene. Mỗi công nghệ đảm nhiệm chức năng riêng, từ hỗ trợ xử lý kiểm dịch đến kiểm soát quá trình chín và duy trì chất lượng.

Theo bà Vy, đầu tư đồng bộ giúp doanh nghiệp chủ động hơn về thời gian giao hàng, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng. Goodlife cũng hướng tới phát triển sản phẩm chế biến, giảm phụ thuộc vào trái cây tươi.

Ở lĩnh vực dịch vụ, Công ty TNHH Chiếu xạ Toàn Phát nhấn mạnh lợi ích của việc bố trí kho lạnh gần vùng nguyên liệu và kết hợp chiếu xạ với lưu trữ tại cùng địa điểm. Giảm số lần trung chuyển giúp tiết kiệm thời gian, hạn chế biến động nhiệt độ và giảm rủi ro hư hỏng trong hành trình xuất khẩu.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết một số sản phẩm bưởi có thể được bảo quản tới 70 ngày khi áp dụng điều kiện công nghệ phù hợp.

Tại Hoàng Phát Fruit, bà Nguyễn Nam Phương Thảo, Giám đốc Kinh doanh, cho biết doanh nghiệp kiểm soát chất lượng từ vùng nguyên liệu để đáp ứng tiêu chuẩn nhập khẩu. Theo kế hoạch được chia sẻ trong tháng 9/2026, doanh nghiệp dự kiến xuất khẩu mỗi tháng 400-500 tấn trái cây sang Hàn Quốc và Nhật Bản, cùng 100-200 tấn sang Mỹ và thị trường châu Úc trong những tháng cuối năm.

Chúng cho thấy nhu cầu tổ chức ổn định nguồn hàng, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và phối hợp chặt chẽ giữa nông dân, nhà đóng gói, đơn vị logistics. Hàng hóa giảm chất lượng từ lúc thu hái khó có thể được khôi phục chỉ bằng kho lạnh hiện đại.

Giải bài toán vốn và hiệu quả đầu tư

Theo TS. Lê Minh Hùng, Giám đốc Phân viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ Sau thu hoạch, nhiều khâu sản xuất vẫn thiếu thiết bị phù hợp, trong khi không ít kết quả nghiên cứu chưa được thương mại hóa ở quy mô công nghiệp. Địa hình, khí hậu và diện tích canh tác nhỏ khiến việc ứng dụng máy móc đồng bộ gặp khó khăn.

Vì vậy, giải pháp cần bắt đầu từ thiết bị vừa sức với hợp tác xã, hộ sản xuất, có thể sử dụng tại vườn hoặc điểm sơ chế. Các trung tâm dịch vụ dùng chung cũng giúp nhiều đơn vị tiếp cận công nghệ mà không phải tự đầu tư toàn bộ dây chuyền.

Đầu tư kho lạnh đòi hỏi vốn cho nhà xưởng, thiết bị và hệ thống điều khiển, sau đó là chi phí điện, bảo trì, nhân lực. Nếu nguồn hàng theo mùa vụ khiến công suất khai thác thấp, thời gian hoàn vốn sẽ kéo dài. Bởi vậy, lựa chọn công nghệ phải đi cùng dự báo sản lượng, hợp đồng tiêu thụ và phương án dòng tiền thực tế.

Với doanh nghiệp nhỏ, tiếp cận vốn trung và dài hạn phù hợp có ý nghĩa quan trọng. Tuy nhiên, tín dụng chỉ phát huy hiệu quả khi dự án chứng minh được khả năng trả nợ, mức tiết kiệm hao hụt và doanh thu bổ sung. Liên kết giữa doanh nghiệp xuất khẩu, hợp tác xã và đơn vị logistics có thể chia sẻ chi phí, tăng công suất sử dụng và hạn chế rủi ro.

Bà Vy cũng đề xuất tăng kết nối doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học và trung tâm công nghệ để thúc đẩy ứng dụng, chuyển đổi số và tự động hóa.

Xuất khẩu tăng trưởng tạo thêm động lực đầu tư, nhưng hiệu quả không thể chỉ đo bằng số kho lạnh xây mới. Thước đo quan trọng hơn là tỷ lệ hao hụt giảm bao nhiêu, chất lượng ổn định đến đâu, chi phí trên mỗi lô hàng thay đổi thế nào và doanh nghiệp thu hồi vốn trong bao lâu. Khi các mắt xích vận hành đồng bộ, công nghệ bảo quản mới thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững cho nông sản Việt.

Đối với thị trường nhập khẩu, khả năng truy xuất nguồn gốc và duy trì chất lượng hành trình giúp nâng độ tin cậy của nhà cung cấp, tạo nền tảng cho hợp đồng.