Khi nông sản lên quầy “chợ số”

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Chủ động tìm thị trường

Trong nhiều năm, đầu ra vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn của nông nghiệp Việt Nam, cảnh “được mùa mất giá” hay sản phẩm đạt chất lượng nhưng khó tiếp cận thị trường, nông dân phải phụ thuộc vào thương lái là những câu chuyện không mới. Điểm đáng chú ý hiện nay là công nghệ đang tạo ra một cách tiếp cận khác.

PGS.TS. Nguyễn Công Tiệp, Phó Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam chia sẻ, khi điện thoại thông minh, nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và các công cụ truy xuất nguồn gốc trở nên phổ biến, khoảng cách giữa người sản xuất và người tiêu dùng được rút ngắn đáng kể. Một sản phẩm từ vùng trồng có thể được giới thiệu trực tiếp tới khách hàng ở một địa phương khác, thậm chí tiếp cận thị trường quốc tế mà không nhất thiết phải đi qua quá nhiều tầng nấc trung gian. Đây là thay đổi có ý nghĩa không chỉ với hoạt động bán hàng, mà với cả phương thức tổ chức sản xuất. Người nông dân trước đây chủ yếu quan tâm đến câu hỏi “sản xuất được bao nhiêu”, thì nay phải quan tâm thêm “thị trường cần gì”, “người tiêu dùng sẵn sàng trả bao nhiêu” và “làm thế nào để chứng minh chất lượng sản phẩm”. Nói cách khác, chuyển đổi số đang làm nông nghiệp chuyển từ tư duy sản xuất sang tư duy thị trường.

TP. Hà Nội là một ví dụ đáng chú ý, khi thí điểm mô hình tiêu dùng số và bảo trợ thương mại điện tử. Mục tiêu lớn hơn việc đưa sản phẩm lên một nền tảng trực tuyến là tạo thêm kênh kết nối giữa sản xuất và tiêu dùng, giúp hàng hóa địa phương có cơ hội tiếp cận khách hàng rộng hơn.

Với nông dân và hợp tác xã, đây là cơ hội để giảm dần sự phụ thuộc vào các kênh phân phối truyền thống. Sản phẩm không chỉ được bán tại chợ, cửa hàng hay thông qua thương lái, mà có thể tiếp cận người tiêu dùng trên môi trường số. Điều này đặc biệt quan trọng với những sản phẩm có tính mùa vụ, sản phẩm đặc sản địa phương hoặc sản phẩm OCOP. Nếu trước đây thị trường của một hợp tác xã có thể chỉ quanh quẩn trong huyện, tỉnh, thì nền tảng số có thể mở rộng thị trường theo cấp độ hoàn toàn khác.

Tuy nhiên, thương mại điện tử không phải chiếc “đũa thần” giải quyết mọi bài toán đầu ra. Đưa nông sản lên mạng chỉ là bước đầu. Muốn bán được hàng, sản phẩm phải có chất lượng ổn định, bao bì phù hợp, câu chuyện thương hiệu rõ ràng, thông tin minh bạch và khả năng giao hàng đáp ứng yêu cầu của khách hàng.

Đặc biệt, khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc thực phẩm, dữ liệu về vùng trồng, quy trình sản xuất và truy xuất nguồn gốc sẽ trở thành một phần của giá trị sản phẩm.

“Chợ số - Nông thôn số” và bài toán đầu ra

Tại Tuyên Quang, mô hình “Chợ số - Nông thôn số” cũng đang mở thêm một hướng tiếp cận thị trường cho nông sản địa phương.

Bà Nguyễn Thị Ngọc, Quản lý cửa hàng Nông sản xanh Sáng Nhung – Tuyên Quang chia sẻ, mô hình này không đơn thuần là tạo thêm một kênh bán hàng trực tuyến mà quan trọng hơn, đó là cách đưa hoạt động sản xuất, quảng bá và tiêu thụ nông sản vào một hệ sinh thái số. Thông qua nền tảng số, sản phẩm của nông dân, hợp tác xã được giới thiệu tới người mua, qua đó mở rộng thị trường và giảm sự phụ thuộc vào một số kênh tiêu thụ truyền thống. Khi thông tin về sản phẩm, vùng sản xuất, sản lượng, chất lượng và truy xuất nguồn gốc được số hóa, người mua có thêm cơ sở để lựa chọn. Ngược lại, người sản xuất có thể nắm bắt tốt hơn nhu cầu của thị trường.

Một nền nông nghiệp hiện đại không thể chỉ dựa vào việc sản xuất thật nhiều rồi tìm đầu ra. Sản xuất phải bắt đầu từ nhu cầu của thị trường. Dữ liệu thị trường phải quay trở lại vùng sản xuất để giúp nông dân quyết định trồng gì, sản lượng bao nhiêu, tiêu chuẩn nào và bán cho ai.

Theo bà Nguyễn Thị Lan Hương, Chủ tịch Tập đoàn Việt Phúc, chuyển đổi số trong nông nghiệp sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu công nghệ được gắn với toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất, thu hoạch, chế biến, bảo quản đến logistics và tiêu thụ. Nếu chỉ số hóa khâu bán hàng nhưng sản xuất vẫn manh mún, chất lượng không đồng đều, logistics yếu và không bảo đảm khả năng cung ứng ổn định thì rất khó xây dựng thị trường lâu dài. Đây cũng là lý do hợp tác xã cần trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình này.

Một hộ nông dân riêng lẻ khó đáp ứng đơn hàng lớn, khó duy trì tiêu chuẩn đồng nhất và càng khó xây dựng thương hiệu đủ sức cạnh tranh. Nhưng khi các hộ liên kết trong hợp tác xã, cùng áp dụng quy trình sản xuất, cùng ghi nhật ký điện tử, cùng truy xuất nguồn gốc và cùng sử dụng một thương hiệu, khả năng tiếp cận thị trường sẽ khác. Khi đó, công nghệ không thay thế người nông dân mà giúp người nông dân nâng cao năng lực thương mại.

Phát triển nông nghiệp bền vững không chỉ là câu chuyện giảm phân bón, tiết kiệm nước hay ứng dụng công nghệ trong sản xuất. Một nền nông nghiệp chỉ có thể phát triển bền vững khi người sản xuất tạo ra giá trị đủ lớn và có đầu ra ổn định. Đó là lý do những mô hình như tiêu dùng số, bảo trợ thương mại điện tử hay “Chợ số - Nông thôn số” cần được nhìn nhận rộng hơn một chương trình hỗ trợ bán hàng. Những mô hình này đang góp phần hình thành một phương thức tổ chức thị trường mới. Từ Hà Nội đến Tuyên Quang, điểm chung của những mô hình này là đưa công nghệ đến gần hơn với người sản xuất, giúp nông dân và hợp tác xã từng bước thoát khỏi thế bị động trong tiêu thụ, PGS.TS. Nguyễn Công Tiệp nhấn mạnh.

Nhưng để những mô hình này thực sự tạo ra thay đổi lớn, cần tránh tình trạng “phong trào số hóa” như có gian hàng nhưng không có đơn hàng, có mã QR nhưng dữ liệu nghèo nàn, có nền tảng nhưng thiếu sản phẩm đạt chuẩn. Điều cần thiết là một hệ sinh thái đồng bộ gồm dữ liệu - sản xuất - tiêu chuẩn - logistics - thương mại điện tử - thanh toán và xây dựng thương hiệu.

Khi những mắt xích này được kết nối, người nông dân sẽ không còn đơn thuần là người sản xuất ra nguyên liệu. Họ có thể trở thành một chủ thể của thị trường, biết khách hàng cần gì, biết sản phẩm của mình có giá trị ở đâu và chủ động quyết định cách đưa sản phẩm đến tay người tiêu dùng.