Cần thước đo mới cho chất lượng tăng trưởng

Tăng trưởng hai con số: Việt Nam cần một mô hình tăng trưởng mới Mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu Việt Nam chuyển mạnh từ mô hình dựa nhiều vào mở ...

Thương mại cân bằng - động lực bứt phá mục tiêu tăng trưởng Nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu đang phản ánh nhu cầu đầu vào lớn của một nền kinh tế đang mở rộng sản xuất, ...

Khơi thông dòng vốn cho động lực tăng trưởng Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) chiếm tỷ trọng lớn trong cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, đóng góp quan trọng vào sản xuất, tạo ...

GDP cao chỉ là một phần câu chuyện

Mục tiêu tăng trưởng hai con số đang đặt nền kinh tế trước một yêu cầu lớn hơn việc đơn thuần mở rộng quy mô: làm thế nào để mỗi điểm phần trăm tăng trưởng tạo ra nhiều giá trị hơn, việc làm tốt hơn, thu nhập thực cao hơn và một nền kinh tế vững vàng hơn trước các cú sốc.

Còn nhớ tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6/2026 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến dự và phát biểu chỉ đạo, trong đó nhấn mạnh yêu cầu Báo cáo cuối năm của Chính phủ cần đánh giá rõ hơn chất lượng tăng trưởng, thu nhập thực của người lao động, các nhóm dân cư và việc làm; đồng thời yêu cầu cơ quan thống kê tiếp tục bổ sung, hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu mới để số liệu phản ánh đầy đủ, toàn diện, khách quan, chính xác, đo lường sát thực tiễn hơn với tinh thần “số liệu thống kê phải là con số thực, con số biết nói”.

Yêu cầu này gợi mở một cách nhìn rộng hơn về tăng trưởng. Tăng trưởng GDP vẫn là chỉ tiêu trung tâm để đo quy mô và tốc độ nền kinh tế, nhưng bản thân con số đó chưa trả lời đầy đủ tăng trưởng đến từ đâu, nguồn lực được sử dụng hiệu quả thế nào, bao nhiêu giá trị được giữ lại trong nước và thành quả kinh tế chuyển hóa ra sao vào đời sống người dân.

Đó cũng là vấn đề được nhiều chuyên gia, nhà khoa học đặt ra tại Hội thảo quốc gia “Phát triển nền kinh tế Việt Nam: Thực trạng và định hướng trong kỷ nguyên mới” do Báo Nhân Dân, Tạp chí Cộng sản, Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) và Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh đồng tổ chức vào tháng 8 vừa qua. Trong các kiến nghị được chắt lọc từ hội thảo, một thông điệp đáng chú ý là tăng trưởng là điều kiện quan trọng nhưng không phải thước đo duy nhất; năng suất lao động, đóng góp của năng suất các yếu tố tổng hợp, giá trị gia tăng trong nước, chất lượng việc làm, mức độ đổi mới và khả năng chống chịu cần được đặt vào trung tâm điều hành.

Cách tiếp cận này càng quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tốc độ tăng trưởng GDP hai con số giai đoạn 2026 - 2030 và hướng đến trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao trong chưa đầy 2 thập kỷ tới. Một nền kinh tế có thể tiếp tục tăng nhanh nhờ mở rộng đầu tư, huy động thêm vốn, lao động, đất đai hay tài nguyên. Nhưng để tạo thêm một đơn vị tăng trưởng ngày càng cần nhiều vốn hơn, công nghệ và kỹ năng chậm cải thiện, phần giá trị gia tăng trong nước không tăng tương ứng thì tốc độ nhanh đó khó có thể tạo ra nền tảng vững chắc cho giai đoạn tiếp theo.

Theo các chuyên gia, hạn chế cốt lõi không phải Việt Nam thiếu nguồn lực tuyệt đối, mà là khả năng chuyển hóa nguồn lực thành kết quả. Dự án chậm, phối hợp nhiều tầng, chính sách khó dự báo, nghiên cứu không ra thị trường và lao động không khớp kỹ năng đều làm giảm hiệu quả nguồn lực. Do đó, bổ sung thêm vốn có thể làm tăng quy mô nhưng chưa chắc cải thiện chất lượng tăng trưởng.

Việt Nam cần một hệ thống đo lường phản ánh đồng thời cả tốc độ và chất lượng phát triển

Đo năng suất, giá trị giữ lại và thu nhập thực

Nếu GDP cho biết nền kinh tế lớn lên nhanh đến đâu, thì năng suất cho biết nguồn lực được sử dụng hiệu quả đến mức nào. Bởi vậy, khi mục tiêu tăng trưởng được nâng lên, năng suất càng phải trở thành một trong những “thước đo lõi”. Theo hướng tiếp cận được các chuyên gia đề xuất, mô hình phát triển mới cần chuyển từ tăng đầu vào sang tăng năng suất; từ gia công sang làm chủ năng lực và giá trị; từ quản lý thủ tục sang quản trị theo kết quả; từ các khu vực kinh tế tách rời sang hệ sinh thái liên kết; đồng thời gắn tăng trưởng với phát triển xanh và con người.

Điều đó cũng đòi hỏi thay đổi cách đánh giá kết quả. Chẳng hạn với một dự án hạ tầng, bên cạnh số vốn đã giải ngân, cần đo lường được thời gian, chi phí logistics giảm thế nào, năng lực sản xuất mới được kích hoạt ra sao. Một chương trình hỗ trợ doanh nghiệp cũng không thể chỉ dừng ở số doanh nghiệp tham gia mà cần nhìn vào năng suất, công nghệ và khả năng tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Giá trị gia tăng trong nước cũng là một thước đo đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam. Kim ngạch xuất khẩu hoặc sản lượng công nghiệp có thể tăng nhanh, nhưng nếu phần lớn nguyên liệu, công nghệ, thiết kế và các dịch vụ giá trị cao vẫn phải nhập khẩu thì, phần lợi ích thực sự ở lại nền kinh tế có thể không tăng tương ứng. Bởi vậy, chất lượng tăng trưởng còn cần được đo bằng liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước; bằng khả năng doanh nghiệp Việt Nam tham gia những khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi, nâng hàm lượng công nghệ, năng lực thiết kế, thương hiệu và khả năng làm chủ thị trường.

Một thước đo khác là chất lượng việc làm và thu nhập thực. GDP có thể tăng nhưng nếu những khu vực tạo nhiều việc làm không tăng tương xứng hoặc chi phí sinh hoạt tăng nhanh hơn thu nhập, người lao động rất khó cảm nhận đầy đủ thành quả tăng trưởng. Suy cho cùng, tăng trưởng chỉ thực sự có ý nghĩa khi chuyển hóa thành đời sống tốt hơn, cơ hội rộng hơn và năng lực phát triển cao hơn.

Cần một “bảng điều khiển” rộng hơn

Việt Nam cần một hệ thống đo lường phản ánh đồng thời cả tốc độ và chất lượng phát triển. Một hệ thống chỉ tiêu hay “bảng điều khiển” như vậy trước hết cần theo dõi năng suất và giá trị gia tăng; chất lượng việc làm và thu nhập; khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội; môi trường và khả năng chống chịu; cùng niềm tin, mức độ hài lòng và cơ hội phát triển của người dân. Các báo cáo kết quả hằng năm vì vậy cũng cần phản ánh đầy đủ cả những gì đã làm được, phần chưa đạt, cũng như nhận diện rõ các nguy cơ có thể bào mòn thành quả phát triển.

Trong đó, sức chống chịu cần được coi là một cấu phần rõ ràng của chất lượng tăng trưởng. Những biến động về thương mại, tỷ giá, năng lượng, lãi suất quốc tế hay chuỗi cung ứng cho thấy một nền kinh tế có thể tăng nhanh nhưng vẫn dễ tổn thương nếu phụ thuộc quá lớn vào một vài thị trường, nguồn cung hoặc động lực bên ngoài.

Hệ thống chỉ tiêu rộng hơn vì vậy không chỉ để “chấm điểm” thành quả sau cùng, mà còn giúp phát hiện sớm những điểm yếu đang tích tụ. Giá trị gia tăng trong nước thấp, kỹ năng lao động không theo kịp công nghệ, chi phí tuân thủ cao hay sức chống chịu suy yếu đều là những tín hiệu cần được nhận diện trước khi phản ánh rõ vào tốc độ GDP.

Cách tiếp cận theo kết quả cũng cần đi sâu vào từng chính sách và trọng tâm điều hành. Chẳng hạn, một chương trình đào tạo không nên chỉ được đánh giá bằng số lượt người tham gia; kết quả cần được đo bằng việc làm, thu nhập và khả năng tiến bộ nghề nghiệp sau đào tạo. Tương tự, yêu cầu đối với đầu tư công cần vượt ra ngoài tốc độ giải ngân, hướng tới tạo ra năng lực sản xuất mới, tiết kiệm chi phí và nâng năng suất của nền kinh tế.

Đây cũng là hướng điều hành ngày càng được quan tâm. Như Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã nhiều lần nhấn mạnh, nền kinh tế đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu đổi mới mô hình phát triển đất nước, phát triển nhanh, bền vững; phấn đấu tăng trưởng hai con số trên nền tảng ổn định kinh tế vĩ mô, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng suất lao động làm nền tảng. Cách tiếp cận như vậy cho thấy, mục tiêu về tốc độ đang ngày càng được gắn chặt hơn với chất lượng của các động lực tăng trưởng.

Nhìn về dài hạn, mục tiêu trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045 đòi hỏi nhiều hơn việc duy trì tốc độ tăng GDP cao trong một vài năm. Tăng trưởng nhanh gắn với nâng chất lượng, hiệu quả tăng trưởng là điều kiện để thành quả kinh tế chuyển hóa thành phát triển toàn diện. Theo các chuyên gia, việc bổ sung các thước đo mới không làm giảm vai trò của GDP. Ngược lại, nó giúp trả lời câu hỏi quan trọng hơn: mỗi điểm phần trăm tăng trưởng đang tạo ra chất lượng phát triển như thế nào.

Tăng trưởng hai con số đi cùng với năng suất cao hơn, giá trị giữ lại trong nước nhiều hơn, người lao động có việc làm tốt hơn, thu nhập thực tăng và nền kinh tế có sức chống chịu cao hơn sẽ thực sự trở thành nền tảng cho một quỹ đạo phát triển dài hạn.