Thương mại cân bằng - động lực bứt phá mục tiêu tăng trưởng

Cơ cấu nhập khẩu gắn với hoạt động sản xuất

Tám tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ. Xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4%, trong khi nhập khẩu đạt 395,3 tỷ USD, tăng tới 35,3%, khiến cán cân thương mại nhập siêu 20,46 tỷ USD. Riêng trong tháng 8 vừa qua, mức nhập siêu chỉ khoảng 120 triệu USD, nên nhập siêu lũy kế tám tháng gần như không tăng thêm. Điều đáng quan tâm không chỉ nằm ở con số nhập siêu hơn 20 tỷ USD, mà ở nguyên nhân nào khiến nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu.

Cơ cấu nhập khẩu cho thấy phần lớn nhu cầu này gắn với hoạt động sản xuất. Tám tháng, nhóm tư liệu sản xuất đạt 372,04 tỷ USD, chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu, trong khi vật phẩm tiêu dùng đạt 23,26 tỷ USD, chỉ chiếm 5,9%. Trong tư liệu sản xuất, máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 57,6% và nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 36,5%. Theo các chuyên gia, đây là cơ sở quan trọng để nhìn nhận rằng, nhập siêu hiện nay chưa hẳn là một tín hiệu tiêu cực. Khi nhập khẩu tăng chủ yếu do doanh nghiệp mua thêm máy móc, linh kiện và nguyên liệu để mở rộng sản xuất, thì phần nhập siêu trước mắt phản ánh một chu kỳ đầu tư và sản xuất lớn hơn trong tương lai.

Nhận định này cũng phù hợp với diễn biến của khu vực công nghiệp. Chỉ số sản xuất công nghiệp tám tháng tăng 11,9%; riêng công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 12,5%, cải thiện từ 12% trong bảy tháng và cao hơn mức tăng 10% của cùng kỳ năm 2025. Khảo sát Chỉ số Nhà quản trị mua hàng (PMI) ngành sản xuất Việt Nam của S&P Global tiếp tục củng cố tín hiệu này. PMI tháng 8 tăng lên 53,3 điểm, từ 52,9 điểm tháng 7 và 51,8 điểm tháng 6, đồng thời duy trì trên ngưỡng 50 điểm tháng thứ 14 liên tiếp. Sản lượng sản xuất tăng tháng thứ 16 liên tiếp và với tốc độ nhanh nhất trong hơn hai năm, trong khi số lượng đơn đặt hàng mới cũng tăng mạnh nhất kể từ tháng 10/2025. Như vậy, cả số liệu sản xuất thực tế và khảo sát doanh nghiệp đều cho thấy nhu cầu đầu vào tăng đang đi cùng quá trình mở rộng sản xuất. Đây chính là điểm phân biệt giữa nhập siêu do tiêu dùng tăng mạnh với nhập siêu phục vụ đầu tư, sản xuất.

Ông Ngô Đăng Khoa, Giám đốc toàn quốc Khối Kinh doanh vốn, tiền tệ và Thị trường chứng khoán, HSBC Việt Nam nhận định, việc nhập khẩu tăng mạnh ở nhóm máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên vật liệu cho thấy phần lớn nhu cầu hiện nay mang tính phục vụ sản xuất và đầu tư hơn là tiêu dùng đơn thuần. Theo ông Khoa, khi nền kinh tế tăng trưởng nhanh hơn, nhu cầu vốn, nhập khẩu đầu vào và thanh toán quốc tế sẽ cùng tăng lên.

Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Ảnh: BXD

Phải nâng dần tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong nước

Dù vậy, sẽ là quá sớm nếu coi tỷ trọng nhập siêu hiện tại là tích cực. Vấn đề cốt lõi là lượng đầu vào nhập khẩu có được chuyển hóa đủ nhanh thành sản lượng, xuất khẩu và giá trị gia tăng trong nước hay không. Các chuyên gia lưu ý, thị trường có thể đang tương đối lạc quan về khả năng cán cân thương mại cải thiện trong nửa cuối năm. Nhập khẩu hiện phần lớn phục vụ sản xuất, nhưng nếu các yếu tố khách quan như nhu cầu của các thị trường đối tác kém đi, khiến xuất khẩu không tăng đủ nhanh để hấp thụ lượng đầu vào đã nhập, từ đó có thể gây áp lực lên cán cân thương mại và tình trạng nhập siêu có thể kéo dài hơn dự kiến.

Một câu hỏi khác mang tính cơ cấu hơn là nền kinh tế giữ lại được bao nhiêu giá trị trong nước khi quy mô xuất nhập khẩu ngày càng lớn. Tám tháng năm 2026, khu vực kinh tế trong nước chỉ chiếm 19,9% kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực FDI chiếm 80,1%. Cùng thời gian này, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 30,6 tỷ USD, còn khu vực FDI xuất siêu 10,14 tỷ USD.

Điều đó phản ánh một thực tế “quen thuộc” của mô hình sản xuất là nhiều ngành xuất khẩu lớn vẫn phụ thuộc đáng kể vào máy móc, linh kiện và nguyên liệu nhập khẩu. Mô hình này đã giúp Việt Nam mở rộng rất nhanh quy mô sản xuất và xuất khẩu, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải nâng dần tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong nước nếu muốn tăng trưởng nhanh đi cùng với chất lượng cao hơn.

Theo ông Richard Barnsley, Giám đốc Khối Ngân hàng Toàn cầu, HSBC Việt Nam, giai đoạn phát triển tiếp theo vừa cần thu hút thêm vốn FDI, vừa phải tạo ra và giữ lại nhiều giá trị hơn từ dòng vốn đó. “Thước đo thành công trong thời gian tới sẽ nằm ở việc dòng vốn nước ngoài có mang theo công nghệ hay không, có giúp phát triển nguồn nhân lực trong nước hay không, có hình thành năng lực nghiên cứu và phát triển hay không, và có giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu hay không”, ông Richard Barnsley nhấn mạnh.

Biến nhập khẩu hôm nay thành năng lực xuất khẩu ngày mai

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng 2 con số, “thương mại cân bằng” vì thế không nhất thiết đồng nghĩa phải duy trì xuất siêu ở mọi thời điểm. Một nền kinh tế đang đầu tư mạnh hoàn toàn có thể cần nhập khẩu nhiều máy móc, công nghệ và nguyên liệu trước khi năng lực mới được chuyển hóa thành sản lượng và xuất khẩu. Điều cần quan tâm là chất lượng của nhập khẩu, thời gian kéo dài của nhập siêu và hiệu quả chuyển hóa đầu vào nhập khẩu thành năng suất, xuất khẩu và giá trị gia tăng trong nước.

Tại Phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 8 vừa qua, các thành viên Chính phủ thống nhất nhận định mức nhập siêu như hiện nay là một áp lực cần được quan tâm. Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu các bộ, cơ quan, địa phương thực hiện đồng bộ giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu, kiểm soát giá cả và nhập siêu, bảo đảm thương mại cân bằng phục vụ mục tiêu tăng trưởng “2 con số”; yêu cầu Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan, địa phương, hiệp hội, doanh nghiệp… phân tích rõ các nhóm mặt hàng xuất khẩu giảm, các nhóm mặt hàng nhập siêu lớn để có giải pháp thúc đẩy xuất khẩu, kiểm soát nhập siêu.

Ở chiều xuất khẩu, cần tiếp tục đa dạng hóa thị trường, khai thác hiệu quả các FTA và tận dụng các đơn hàng mới. Nhưng ở chiều sâu hơn, giải pháp căn cơ vẫn nằm ở việc nâng năng lực cung ứng trong nước. Phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng tỷ lệ nội địa hóa và giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của khu vực FDI sẽ làm giảm dần sự phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu.

Các chuyên gia cho rằng, chính sách thu hút đầu tư cần chuyển từ nhấn mạnh ưu đãi sang cải thiện thể chế và hỗ trợ dựa trên kết quả thực chất như R&D, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhà cung ứng, nâng hệ thống quản lý chất lượng và cải thiện quản trị. Đây cũng chính là những điều kiện để lượng máy móc, công nghệ và linh kiện nhập khẩu hiện nay được chuyển hóa thành năng lực sản xuất cao hơn trong nước.

Cùng với đó, doanh nghiệp cần chủ động hơn trong quản trị rủi ro ngoại tệ khi quy mô xuất nhập khẩu ngày càng lớn. Theo ông Ngô Đăng Khoa, ngày càng nhiều doanh nghiệp nhập khẩu lập kế hoạch dòng tiền ngoại tệ sớm hơn, chia nhỏ thời điểm mua ngoại tệ và sử dụng công cụ phòng ngừa; doanh nghiệp xuất khẩu cũng chú trọng hơn tới bảo vệ biên lợi nhuận và tính chắc chắn của dòng tiền.

Nhìn theo hướng đó, nhập siêu hơn 20 tỷ USD sau tám tháng chưa nên nhìn nhận hoàn toàn theo hướng tiêu cực. Điều quan trọng hơn là bảo đảm quá trình nhập khẩu này tạo ra năng suất cao hơn, xuất khẩu lớn hơn, tỷ lệ nội địa hóa và năng lực doanh nghiệp trong nước tốt hơn và nhiều giá trị hơn được giữ lại trong nền kinh tế. Thương mại cân bằng phục vụ mục tiêu tăng trưởng “2 con số” là bài toán làm sao dần cân bằng giữa kim ngạch xuất và nhập khẩu, nhưng sâu xa hơn là cân bằng giữa nhu cầu đầu vào cho tăng trưởng trước mắt với yêu cầu nâng năng lực tự chủ và giá trị gia tăng của nền kinh tế trong dài hạn.